१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)
108 Upanishads Part 3 - Sadhana Khand
by पण्डित श्रीराम शर्मा आचार्य
Source: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली (origin)
Page 142 of 572
Read in contextधर्म उष्णता है, वैसे ही मन का धर्म चंचलता है, इसलिये सर्वत्र चञ्चल मन ही दृष्टिगोचर होता है। यही चञ्चल स्वभाव वाली स्पन्दन शक्ति चित्त का धर्म है। इस शक्ति को विश्व प्रपञ्च का ही रूप जाने। चञ्चलता रहित मन ही तप है, वह अमृत स्वरूप है, शास्त्र उसे मोक्ष कहते हैं। मन की चञ्चलता ही अविद्या है, वासना उसका लक्षण है। वह वासना ही शत्रु के समान है। विचार वान् पुरुषों का कर्तव्य है कि वे उस वासना को ही नष्ट करने का प्रयत्न करे ॥८८-१०१॥ पौरुषेण प्रयत्नेन यस्मिन्नेव पदे मनः। योज्यते तत् पदं प्राप्य निर्विकल्पो भवानघ ॥१०२ अतः पौरुषमाश्रित्य चित्तमाक्रम्य चेतसा। विशोकं पदमालम्ब्य निरातङ्कः स्थिरो भव ॥१०३ मन एव समर्थं हि मनसो दृढनिग्रहे। अराज्ञा कः समर्थः स्याद्राज्ञो निग्रहकर्मणि ॥१०४ तृष्णाग्राहगृहीतानां संसारावर्णवपातिनाम् । आवर्तेरूह्यमानानां दूरं स्वमन एव नौः ॥१०५ मनसैव मनश्छित्त्वा पाशं परमबन्धनम् । भवादुत्तारयात्मानं नासावन्येन तार्यते ॥१०६ या यादेति मनोनाम्नी वासना वासितान्तरा । तां तां परिहरेत् प्राज्ञस्ततोऽविद्याक्षयो भवेत् ॥१०७ भोगैकवासनां त्यक्त्वा त्यज त्वं भेदवासनाम्। भावाभावौ ततस्त्यक्त्वा निर्विकल्पः सुखी भव ॥१०८ एष एव मनोनाशस्त्वविद्यानाश एव च। तत्तत् संवेद्यते किंचित् तत्रास्थापरिवर्जनम् । अनास्थैव हि निर्वाणं दुःखमास्थापरिग्रहः ॥१०६ अविद्या विद्यमानैव नष्टप्रज्ञेषु दृश्यते। नाम्नैवांगीकृताकाशे सम्यग्वेत्रास्य सा कुतः ॥११०