अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
by महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी
Page 140 of 540
Read in context५८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( शकुन्तलाधोमुखी तिष्ठति । )
राजा--( आत्मगतम् ) लब्धावकाशो मे मनोरथः । किम् तु सख्याः परिहासो-दाहृतां वरप्रार्थनां श्रुत्वा धृतद्वैधीभावकातरं मे मनः ।
प्रियंवदा--( सस्मितं शकुन्तलां विलोक्य नायकमभिमुखी भूत्वा ) पुणो वि वत्तुकामो विअ अज्जो । [ पुनरपि वक्तुकाम इवार्यः । ]
नाविर्भवति । यथा विद्युत भूमेर्नोदेति तथेयं न मनुष्येषु संभवति तथा च मानुषीषु स्त्रीषु ईदृग्रूपस्य दृष्टिगोचरत्वादियमप्सरः सम्भवैव । यत एषा अप्सरः संभवा तत एवेहग्रूप-शालिनीति भावः । रूपलक्षणं यथा—
'अङ्गान्यभूषितान्येव प्रक्षेप्याद्यैर्विभूषणैः ।
येन भूषितवद्भान्ति तद्रूपमिति कथ्यते ॥'
अत्र प्रतिवस्तूपमा निदर्शनं चालङ्कारः छन्दश्चानुष्टुबेव ॥ २५ ॥
( शकुन्तला अधोमुखी तिष्ठति, अधः = नीचैः मुखं = वदनं यस्याः सा अधोमुखी = निम्नवदना सती तिष्ठति = उपाविशते स्वप्रशंसया स्ववृत्तान्तेन चात्र सलज्जता । )
राजा-( आत्मगतम्-आत्मनि = स्वस्मिन् गतं प्राप्तम् आत्मगतं = स्वगतम् ) स्व-मनोरथानुकूलां शकुन्तलोत्पत्तिमवधार्य परिग्रहयोग्येयमिति निश्चन्वानः स्वयं परामृशति- लब्धः = प्राप्तः अवकाशः = प्रवेशद्वारं येन स लब्धावकाशः, मनोरथः = अभिलाषः । समुचितविषयोऽयमभिलाषोपगत इत्यर्थः । स्नैहः पापशङ्कीति नीत्या पुनरपापमाशङ्क-मान आह--किन्तु सख्याः = प्रियम्वदायाः परिहासोदाहृतां विनोदकथितां वरप्रार्थनां वराय = पत्ये प्रार्थनां = इच्छां श्रुत्वा = निशम्य धृतः = आरूढः द्वैधीभावः = संशयदोला-रूढता येन अतः कातरं = व्याकुलमतिधृतद्वैधीभावकातरं मे = मम मनः = मानसम् । सखीवचनस्य परिहासरूपतया तत्राप्रामाण्यशङ्कोदयात् अहमेव = वरो वा तापसा वा कश्चिदिति संशय इति यावत् ।
प्रियम्वदा-( स्मितेन = विहासेन सह वर्तते इति सस्मितमीषद्धासपूर्वकं शकुन्तला-
( शकुन्तला नीचे मुँह कर लेती है । )
विशेष—अपने रूप की प्रशंसा सुनकर सिर नीचा कर लेना उत्तम नायिकाओं का लक्षण है ।
राजा-( मन ही मन ) अह ! हा, तब तो मेरी इच्छा के पूर्ण होने का यही अवसर मालूम पड़ता है । अर्थात् यह शकुन्तला विश्वामित्र द्वारा मेनका अप्सरा के गर्भ से उत्पन्न क्षत्रिय कन्या है महर्षि कण्व की औरस पुत्री ब्राह्मणी नहीं है । अतः अब इसे प्राप्त कर सकूँगा, किन्तु इसकी सखी प्रियम्वदा ने जो परिहास में इस शकुन्तला से कहा था कि तेरा अब विवाह शीघ्र ही होगा इससे तो मैं शङ्कित और व्याकुल-सा हो रहा हूँ । कहीं इसका विवाह सम्बन्ध अन्यत्र तो ठीक नहीं हो गया है ! परिहास की बात झूठी भी हो सकती है, क्योंकि—'परिहासविजल्पितं सखे ! परमार्थेन न गृह्यतां वचः ।' और परिहास कभी कभी सत्य भी हो जाता है । इत्यादि सोच कर दुष्यन्त द्वैधीभाव में पड़े हुए हैं । इस प्रकार राजा दुष्यन्त की मनःस्थिति चंचलता की ओर है, फिर भी मनुष्य आशावादी होता है, वह अपने ही पक्ष की पुष्टि कर आशा करता ही रहता है ।
प्रियम्वदा-( मुसकुराती हुई शकुन्तला की ओर देखकर राजा की ओर मुख करके ) मालूम पड़ता है कि आप और भी कुछ पूछना चाहते हैं ।