BharatKosha
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

by महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी

DevanagariSanskritpublished540 pages

Page 163 of 540

Read in context
Page 163

द्वितीयोऽङ्कः

८१

स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने १यत् प्रेरयन्त्या तया
यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव ।
मा गा इत्युपरुद्धया यदपि २तत्सासूयमुक्ता सखी
सर्वं तत्किल मत्परायणमहो ३कामः स्वतां पश्यति ॥ २ ॥

रागोऽस्तीति विश्वेन आत्मनः = आत्मीयस्य अभिप्रायेण = मनोरथेन हेतुना सम्भाविता = कल्पिता इष्टजनस्य = प्रियजनस्य चित्तवृत्तिः = मनोव्यापारः येन स आत्माभिप्रायसम्भावितेष्टजनवृत्तिः प्रार्थयिता = कामिजनः, कामुक।, विडम्ब्यते = परिहास्यते, परिहासास्पदं भवति । कामिन्याः सहजमपि लीलाविलासमात्मानुकूलं मन्यमानः कामुको वञ्चितो भवतीति भावः । अतः तस्याः शकुन्तलायाः स्निग्धवीक्षितादीनामपि न मत्परत्वं सम्भवतीत्याह—कुत इति ।

अन्वयः—अन्यतोऽपि नयने प्रेरयन्त्या तया यत् स्निग्धं वीक्षितं, नितम्बयोः गुरुतया विलासादिव यत् मन्दं यातम्, मा गा इत्युपरुद्धया सखी यव्, सासूयमुक्ता, तत् सर्वं मत्परायणं किल, अहो कामः स्वतां पश्यति ॥ २ ॥

शकुन्तलाविषये निराशॊ राजा दुष्यन्तः स्वमनसि विचारयति—स्निग्धमिति। अन्यतः = अन्यत्र अन्यस्यां दिशि नयने = लोचने प्रेरयन्त्या = प्रेषयन्त्या, पातयन्त्या व्यापारयन्त्या तया = शकुन्तलया यत् स्निग्धं = सस्नेहं वीक्षितं = स्निग्धदृष्ट्या अवलोकितम्, नितम्बयोः = कटिपश्चाद्भागयोः गुरुतया = भारत्वाद् दुर्वहतया, विलासात् = अङ्गविकारात्, स्वाभाविकशृङ्गारक्रियाविशेषात् मन्दं = शनैः यातं = गतम् । मा गाः = सखि ! न युक्तं गन्तुम् इत्युक्त्वा उपरुद्धया = निरुद्धया वारितगमनया सखी = अनुरोधकर्त्री प्रियम्वदा सासूयं = असूयया = भ्रूभङ्गादिजनितया ईर्ष्याया सह सासूयं = सेर्ष्यं, उक्ता = किं निमित्तमिति कथिता । तत् सर्वं = चाक्षुष-कायिक-वाचिक-मानसिकव्यापारात्मकं पूर्वोक्तं सकलम् अहमेव परं = प्रमुखम् अयनं = शरणं, लक्ष्यं यस्य तत् यद्वा मयि परायणं

अर्थात् अपनी प्रिय। की नैसर्गिक चेष्टाओं को भी अपने प्रति अनुराग सूचक समझता हुआ कामी यों ही व्यर्थ की आशायें लगाया करता है, क्योंकि—

उस शकुन्तला ने दूसरी तरफ नजर घूमाते हुए भी प्रेमपूर्वक जो मेरी तरफ दृष्टिपात किया, उसने अपने नितम्ब के भार से जो लीलापूर्वक मन्द-मन्द गमन किया था और सखी प्रियम्बदा के प्रति जो 'सखि मत जा, थोड़ा ठहर जा' इत्यादि वचन कहने से जो असूया पूर्वक देखा था, वे सारी बातें अपने ही ऊपर समझकर मैं मन ही मन प्रसन्न हो रहा था । अहो, आश्चर्य है कि कामी पुरुष अपनी प्रिया की सारी चेष्टायें अपने ही ऊपर समझा करते हैं ॥ २ ॥

विशेष—स्निग्ध दृष्टि का लक्षण बताया गया है कि—विकासयुक्त, सस्नेह, मधुर, चतुर भ्रू धारण करने वाली, कटाक्ष सम्पन्न तथा सकाम दृष्टि को स्निग्ध दृष्टि कहते हैं । जैसे—

'विकाशि स्निग्धमधुरा चतुरे बिभ्रती भ्रुवौ । कदाक्षिणी साभिलाषा दृष्टिः स्निग्धाऽभिधीयते ॥'

इसी प्रकार प्रियजन के पास गमन, ठहरना और देखना आदि में जो परिवर्तंस हो जाता है उसे विलास कहते हैं—

'यो वल्लभासन्नगतो विकारो गत्यासनस्थानविलोचनादौ ।'


पाठा०—१. यत्प्रेषयन्त्या । २. सा सासूयमुक्ता । ३. कामी ।