BharatKosha
Back to the archive

अद्भुत रामायण (पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र हिन्दी टीका सहित)

Adbhut Ramayana Hindi

by महर्षि वाल्मीकि (टीकाकार: पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र)

Source: Maharshi Valmiki Krit Srimad Adbhut Ramayanam with Hindi Tika by Pt. Jwala Prasad Mishra (origin)

DevanagariHindipublished173 pages

सर्ग ]         हिन्दीटीकासहित        (१४३)

Page 150Permalink

सर्ग ]         हिन्दीटीकासहित        (१४३)

महादेवाश्रया मान्या महादेवमनोरमा ।। व्योमलक्ष्मीः सिंहरथा चेकिता न्यमितप्रभा ४७० ।। ७९ ।। विश्वेश्वरी विमानस्था विशोका शोकनाशिनी ।। अनाहता कुण्डलिनी नलिनी पद्मवासिनी ।। ८० ।। महादेवके आश्रयवाली, मान्या, महादेवके मनको रमानेवाली, व्योमलक्ष्मी, सिंहरथा, चेकितानी, अमितप्रभा ४७० ।। ७९ ।। विश्वकी स्वामिनी, विमानमें स्थित, विशोका, शोकनाशिनी, अनाहता, कुण्डलिनी, नलिनी, पद्मवासिनी, ।। ८० ।।

शतानन्दा सतां कीर्तिः ४८० सर्वभूताशयस्थिता ।। वाग्देवता ब्रह्मकला कलातीता कलावती ।। ८१ ।। ब्रह्मर्षिर्ब्रह्महृदया ब्रह्म विष्णुशिवप्रिया ।। व्योमशक्तिः क्रियाशक्ति ४९० र्जनशक्तिः परागतिः ।। ८२ ।। शतानन्दा, सत्पुरुषोंकी कीर्ति ४८० सब भूतोंके आशयमें स्थित, वाग्देवता, ब्रह्मकला, कलातीता, कलावती ।। ८१ ।। ब्रह्मर्षि, ब्रह्महृदया, ब्रह्मा, विष्णु शिवकी प्यारी, व्योमशक्ति ; क्रियाशक्ति ४९० जनशक्ति, परमगति ।। ८२ ।।

क्षोभिका रौद्रिका भेद्या भेदाभेदविवर्जिता ।। अभिन्ना भिन्न- संस्थाना वंशिनी वंशहारिणी ५०० ।। ८३ ।। गुह्यशक्तिर्गुणातीता सर्वदा सर्वतोमुखी ।। भगिनी भगवत्पत्नी सकला कालकारिणी । ८४ । क्षोभिका, रौद्रिका, भेद्या, भेद अभेदसे वर्जित, अभिन्न, भिन्नसंस्थावाली, वंशिनी, वंशहारिणी ५०० ।। ८३ ।। गुह्यशक्ति, गुणातीता, सर्वदा, सर्वतो- मुखी, भगिनी, भगवत्पत्नी सकला, कालकारिणी ।। ८४ ।।

सर्ववित्सर्वतोभद्रा ५१० गुह्यातीता गुहावलिः ।। प्रक्रिया योग- माता च गंधा विश्वेश्वरेश्वरी ।। ८५ ।। कपिला कपिलाकांता कन- काभा कलांतरा ५२० पुण्या पुष्करिणी भोक्त्री पुरंदरपुरः सरा ८६ सबकी जाननेवाली, सब ओरसे मंगल दायक ५१० गुह्यसे अतीत, गुहा- वलि, प्रक्रिया, योगमाता, गन्धा, विश्वेश्वरेश्वरी ।। ८५ ।। कपिला, कपिला- कान्ता, कनकाभा, कलान्तरा ५२० पुण्या, पुष्करिणी, भोक्त्री, पुरन्दर- पुरस्सरा ।। ८६ ।।

पोषणी परमैश्वर्यभूतिदा भूतिभूषणा ।। पंचब्रह्मसमुत्पत्तिः परमा- त्मात्मविग्रहा ।। ८७ ।। नर्भोदया ५३० भानुमती योगिज्ञेया मनो- जवा ।। बीजरूपा रजोलूपा वशिनी योगरूपिणी ।। ८८ ।।

Page 151Permalink

(१४४) अद्भुतरामायण [ पंचविंशति-

पोषणी, परमैश्वर्य विभूतीकी देनेवाली, भूषणा, पञ्च ब्रह्मसे उत्पन्न होनेवाली, परमात्मा, आत्मविग्रहा ॥ ८७ ॥ नर्मोदया ५३०, भानुमती योगिज्ञेया, मनोजवा, वशिनी, योगरूपिणी ॥ ८८ ॥

सुमंत्रा मंत्रिणी पूर्णा ५४०, ह्लादिनी क्लेशनाशिनी ॥ मनोहरीर्मनोरक्षी तापसी वेदरूपिणी ॥ ८९ ॥ वेदशक्तिर्वेदमाता वेदविद्या प्रकाशिनी ॥ योगेश्वरेश्वरी ५५० माला महाशक्तिर्मनोमयी । ९० ।

सुमन्त्रा, मंत्रिणी, पूर्णा ५४० ह्लादिनी, क्लेशनाशिनी, मनोहरी, मनोरक्षी, तापसी वेदरूपिणी ॥ ८९ ॥वेदशक्ति, वेदमाता, वेदविद्याकी प्रकाश करनेवाली, योगेश्वरोंकी ईश्वरी ५५० माला, महाशक्ति, मनोमयी, ॥ ९० ॥

विश्वावस्था वीरमुक्तिर्विद्युन्माला विहायसी ॥ पीवरी सुरभी वंद्या ५६० नंदिनी नन्दवल्लभा ॥ ९१ ॥ भारती परमानन्दा परापरविभेदिका ॥ सर्वप्रहरणोपेता काम्या कामेश्वरेश्वरी ॥ ९२ ॥

विश्वावस्था, वीरमुक्ति, विद्युन्माला, विहायसी, पीवरी, सुरभी-वन्द्या ५६०, मन्दिनी, नन्दवल्लभा ॥ ९१ ॥ भारती, परमानन्दा, पर अपरके भेदवाली, सब प्रहरणोंसे युक्तकाम्या, कामेश्वरेश्वरी ॥ ९२ ॥

अचिंत्याऽचिंत्यमहिमा ५७० दुर्लेखा कनकप्रभा ॥ कूष्मांडी धनरत्नाढ्या सुगन्धा गंधदायिनी ॥ ९३ ॥ त्रिविक्रमपदोद्भूता धनुष्पाणिः शिरोहया ॥ सुदुर्लभा ५८० धनाध्यक्षा धन्या पिंगललोचना ॥ ९४ ॥

अचिन्त्या, अचिंत्यमहिमा ५७० दुर्लेखा, कनकप्रभा, कूष्माण्डी, धनरत्नोंसे युक्त, सुगन्धा, गन्धदायिनी ॥ ९३ ॥ त्रिविक्रमकेपटमें उद्भूतधनुष्पाणि शिरो हया, सुदुर्लभा ५८० धनाध्यक्षा, धन्या, पिंगलोचना ॥ ९४ ॥

भ्रांतिः प्रभावती दीप्तिः पंकजायतलोचना ॥ आद्या हृत्कमलोद्भूता परामाता ५९० रणप्रिया ॥ ९५ ॥ सत्क्रिया गिरिजा नित्यशुद्धा पुष्पनिरंतरा ॥ दुर्गा कात्यायनी चंडी चर्चिका शांतविग्रहा ६०० ॥ ९६ ॥

भ्रान्ति, प्रभावती, दीप्ति, पंकजायतलोचना, आद्या, हृदयकमलसे उत्पन्न, परामाता ५९० रणप्रिया ॥ ९५ ॥ सत्क्रिया, गिरिजा, नित्यशुद्धा, पुष्पनिरन्तरा, दुर्गा, कात्यायनी, चण्डी, चर्चिका, शांतविग्रहा ६०० ॥ ९६ ॥

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१४५)

Page 152Permalink

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१४५)

हिरण्यवर्णा रजनी जगन्मंत्रप्रवर्तिका ॥ मंदराद्रि निवासा च शारदा स्वर्णमालिनी ॥ ९७ ॥ रत्नमाला रत्नगर्भा पृथ्बी विश्वप्रमाथिनी ६१० ॥ पद्मासना पद्मनिभा नित्यतुष्टामृतोद्भवा ॥ ९८ ॥

हिरण्यवर्णवाली, रजनी, जगत्‌के मन्त्र करनेवाली, मंदर पर्वतपर निवास करनेवाली, शारदा, स्वर्णमालिनी ॥ ९७ ॥ रत्नमाला, रत्नगर्भा, पृथ्बी, विश्वप्रमाथिनी ६१० पद्मासना, पद्मनिभा, नित्यतुष्टा अमृतोद्भवा ॥ ९८ ॥

धुन्वती दुष्प्रकंपा च सूर्यमाता दृषद्वती ॥ महेंद्रभगिनी माया ६२० वरेण्यावरदर्पिता ॥ ९९ ॥ कल्याणी कमला रामा पञ्चभूतवरप्रदा ॥ वाच्या वरेश्वरी नन्द्या दुर्जया ६३० दुरतिक्रमा ॥ १०० ॥

धुन्वती, दुष्प्रकंपा, सूर्यमाता, दृषद्वती, महेन्द्रभगिनी, माया ६२० वरेण्या, वरसे दर्पित ॥ ९९ ॥ कल्याणी, कमला, रामा, पञ्चभूतोंको वरणकी देनेवाली वाच्या, वरेश्वरी, नन्द्या, दुर्जया ६३० दुरतिक्रमा ॥ १०० ॥

कालरात्रिर्महावेगा वीरभद्रहितप्रिया ॥ भद्रकाली जगन्माता भक्तानां भद्रदायिनी ॥ १०१ ॥ कराला पिंगलाकारा नामवेदा ६४० महानदा ॥ तपस्विनी यशोदा च यथाध्वपरिवर्तिनी ॥ १०२ ॥

कालरात्रि, महावेगा, वीरभद्रहितप्रिया, भद्रकाली, जगत्‌की माता, भक्तोंको आनन्द देनेवाली ॥ १०१ ॥ कराला, पिंगलाकारवाली, नामवेदा ६४० महनदा, तपस्विनी, यशोदा, यथाध्वपरिवर्तिनी ॥ १०२ ॥

शंखिनी पद्मिनी सांख्या सांख्ययोगप्रवर्तिका ॥ चैत्री संवत्सरा ६५० रुद्रा जगत्संपूरणीन्द्रजा ॥ १०३ ॥ शुंभारिः खेचरी खस्था कंबुग्रीवा कलिप्रिया ॥ खरध्वजा खरारूढा ६६० परार्ध्या परमालिनी ॥ १०४ ॥

शंखिनी, पद्मिनी, सांख्ययोगकी प्रवृत्त करनेवाली, चैत्री, संवत्सरा ६५० रुद्रा जगत्‌संपूरणी-इन्द्रजा ॥ १०३ ॥ शंभारि, खेचरी, आकाशमें स्थित रहनेवाली, कम्बुग्रीवा, कलिप्रिया, खरध्वजा, खरारूढा, ६६० परार्ध्या, परमालिनी ॥ १०४ ॥

ऐश्वर्यरत्ननिलया विरक्ता गरुडासना ॥ जयंती हृद्गुहा रम्या सत्त्ववेगा गणाग्रणीः ॥ १०५ ॥ संकल्पसिद्धा ६७० साम्यस्था सर्वविज्ञानदायिनी ॥ कलिकल्मषहंत्री च गुह्योपनिषदुत्तमा ॥१०६॥

Page 153Permalink

( १४६ ) अद्भुतरामायण [ पंचविंशति

ऐश्वर्यरत्नके स्थानवाली, विरक्त, गरुडके आसनवाली जयन्ती, हृद्गुहा, रम्यासत्त्वके वेगवाली, गणोंमें अग्रणी ॥ १०५ ॥ संकल्पसिद्धा ६७० साम्यमें स्थित, सब विज्ञानकी देनेवाली, कलिकलमंषकी नाश करनेवाली गुह्योपनिषद रूप, उत्तमा ॥ १०६ ॥

नित्यदृष्टिः स्मृतिर्व्याप्तिः पुष्टिस्तुष्टिः ६८० क्रियावती ॥ विश्वामरेश्वरेशाना भुक्तिर्मुक्तिः शिवामृता ॥ १०७ ॥ लोहिता सर्वमाता च भीषणा वनमालिनी ६९० ॥ अनन्तशयनाऽनाद्या नरनारायणोद्भवा ॥ १०८ ॥

नित्यदृष्टि, स्मृति, व्याप्ति, पुष्टि, तुष्टि ६८० क्रियावती, विश्वा, अमरपतियोंकी ईश्वरी, भुक्ति, मुक्ति, शिवा, अमृता ॥ १०७ ॥ लोहिता, सर्वमाता भीषणा, वनमालिनी ६९० अनन्तशयना, अनाद्या, नरनारायणोद्भवा ! १०८।

नृसिंही दैत्यमथिनी शंखचक्रगदाधरा ॥ संकर्षणसमुत्पत्तिरंबिकोपातसंश्रया ॥ १०९ ॥ महाज्वाला. महामूर्तिः ७०० सुमूर्तिः सर्वकामधुक् ॥ सुप्रभा सुतरां गौरी धर्मकामार्थमोक्षदा ॥ ११० ॥

नृसिंही, दैत्यमंथनी, शंख चक्र गदा धारिणी, संकर्षणसमुत्पत्ति, अम्बिका, समीपमें निवास करनेवाली ॥ १०९ ॥ महाज्वलाला, महामूर्ति ७००, सुमूर्ति सब काम देनेवाली, सुप्रभा, अत्यंत गौरी, धर्म काम अर्थ मोक्षकी देनेवाली ११०

भ्रूमध्यनिलयाऽपूर्वा प्रधानपुरुषा बली ॥ महाविभूतिदा ७१० मध्या सरोजनयनासना ॥ १११ ॥ अष्टादशभुजा नाटचा नीलोत्पलदलप्रभा ॥ सर्वशक्त्या समारूढा धर्माधर्मानुवर्जिता ॥ ११२ ॥

भौँके मध्यमें स्थानवाली, अपूर्वा, प्रधान पुरुषा, वली महाविभूतिकी देनेवाली ७१०, मध्या, कमलनेत्रासना ॥ १११ ॥ अठारह भुजावाली, नाटचा-, नीले कमलके समान कांतिवाली, सब शक्तिद्वारा समारूढ, धर्म अधर्मसे वर्जित ॥ ११२ ॥

वैराग्यज्ञाननिरता निरालोका ७२० निरेंद्रिया ॥ विचित्रगहना धीरा शाश्वतस्थानवासिनी ॥ ११३ ॥ स्थानेश्वरी निरानन्दा त्रिशूलवरधारिणी ॥ अशेषदेवतामूर्तिर्देवतापरदेवता ७३० । ११४ ।

वैराग्य ज्ञानमें निरत, निरालोका ७२०, निरिन्द्रिया, विचित्रगहना, धीरजवाली, शाश्वतस्थानमें निवास करनेवाली ॥११३॥ स्थानेश्वरी, निरानन्दा,

Page 154Permalink

सर्ग हिन्दीटीकासहित ( १४७ )

त्रिशूलश्रेष्ठ धारण करनेवाली, संपूर्ण देवताओंकी मूर्ति, देवता, परदेवता, स्वरूप ७३० ॥ ११४ ॥

गणात्मिका गिरेः पुत्री निशुम्भविनिपातिनी ॥ अवर्णा वर्णरहिता निर्वाणा वीजसम्भवा ॥ ११५ ॥ अनन्तवर्णाऽनन्यस्था शंकरी ७४० शान्तमानसा ॥ अगोत्रा गोमती गोप्त्री गुह्यरूपा गुणान्तरा । ११६ ।

गणात्मिक पर्वतराजपुत्री निशुम्भकी नाश करनेवाली, अवर्णा, वर्णसे रहित, निर्वाणा, बीजसम्भवा ॥ ११५ ॥ अनन्तवर्णा, अनन्यमें स्थितिवाली, शंकरी ७४०, शांत मनवाली अगोत्रा, गोमती, रक्षा करनेवाली, गुह्यरूपा, गुणान्तरा ॥ ११६ ॥

गोश्रीर्गव्यप्रिया गौरी गणेश्वरनमस्कृता ॥ सत्यमात्रा ७५० सत्यसन्धा त्रिसन्ध्या संधिवर्जिता ॥ ११७ ॥ सर्ववादाश्रया सांख्या सांख्ययोगसमुद्भवा ॥ असंख्येयाऽप्रमेयाख्या शून्या शुद्धकुलोद्भवा ७६० ॥ ११८ ॥

गोश्री, गौके पदार्थ घृत दुग्धकी प्यार करनेवाली गौरी, गणेश्वरसे नमस्कृत सत्यमात्रावाली ७५० सत्यसन्धा, तीनों सन्ध्या और संधिसे रहित ॥ ११७ ॥ सर्ववादके आश्रयवाली, सांख्ययुक्त, सांख्य, योग द्वारा प्रगट होनेवाली, अनन्ता, प्रमाके अयोग्य, शून्या, शुद्धकुलमें प्रगट होनेवाली ७९० ॥ ११८ ॥

बिंदुनादसमुत्पत्तिः शंभुवामा शशिप्रभा ॥ विसङ्गा भेदरहिता मनोज्ञा मधुसूदनी ॥ ११९ ॥ महाश्रीः श्रीसमुत्पत्ति ७७० स्तमःपारे प्रतिष्ठिता ॥ त्रितत्त्वमाता त्रिविधा सुसूक्ष्मपद संश्रया ॥ १२० ॥

विन्दुनादसे प्रगट होनेवाली, शम्भुकी वामा, चन्द्रमाके समान कांतिवाली, संगवर्जित, भेदरहित, मनोहरा, मधुसूदनी ॥ ११९ ॥ महाश्री, लक्ष्मीकी प्रगट करनेवाली, ७७० तमके परपारमें स्थिति करनेवाली, तीन तत्वोंकी माता, त्रिविधा, सूक्ष्मपदमें स्थिति करनेवाली ॥ १२० ॥

शांत्यतीता मलातीता निर्विकारा निराश्रया ॥ शिवाख्या चित्र निलया ७८० शिवज्ञानस्वरूपिणी ॥ १२१ ॥ दैत्यदानवनिर्मात्री काश्यपी कालकर्णिका ॥ शास्त्रयोनिः क्रियामूर्तिश्चतुर्वर्गप्रद- शिका ॥ १२२ ॥

Page 155Permalink

( १४८ ) अद्भुतरामायण [ पंचविंशति-

शान्त्यतीता, मलसे परे, निर्विकारा, निराश्रया, शिवा, चित्रनिलया ७८० शिवके ज्ञानकी स्वरूपवाली ॥ १२१ ॥ दैत्यदानवकी निर्माण करनेवाली, काश्यपी, कालकर्णिका, शास्त्रयोनि, त्रियाकी मूर्ति, चार वर्ग (धर्म अर्थ काम मोक्ष) की दिखानेवाली ॥ १२२ ॥

नारायणी नवोद्भूता कौमुदी ७९० लिंगधारिणी ॥ कामुकी ललिता तारा परापरविभूतिदा ॥ १२३ ॥ परांजततामहिमा वडवा वामलोचना ॥ सुभद्रा देवकी ८०० सीता वेदवेदांगपारगा । १२४ ।

नारायणी, नवीन उद्भववाली, कौमुदी ७९० लिंगधारिणी, कामुकी, ललिता, तारा, परापरके ऐश्वर्यकी देनेवाली ॥ १२३ ॥ महामहिमावाली, वडवा, वामलोचना, सुभद्रा, देवकी ८०० सीता वेदवेदांगकी पार जानेवाली ॥ १२४ ॥

मनस्विनी मन्युमाता महामन्युसमुद्भवा ॥ अमृत्युरमृतास्वादा पुरुहूता पुरुप्लुता ॥ १२५ ॥ अशोच्या ८१० भिन्नविषया हिरण्य-रजतप्रिया ॥ हिरण्या राजती हैमी हेमाभरण भूषिता ॥ १२६ ॥

मनस्विनी, मन्युमाता, महाक्रोधमें होनेवाली, मृत्यु रहित, अमृतके अस्वाद वाली, पुरुहूता, पुरुप्लुप्ता ॥ १२५ ॥ शोचरहिता ८१०, भिन्न विषयवाली सोने चांदीको प्यार करनेवाली, सुवर्ण चांदी हेमरूपवाली, सुवर्णके गहनोंसे युक्त ॥ १२६ ॥

विभ्राजमाना दुर्ज्ञेया ज्योतिष्टोमफलप्रदा ॥ महानिद्रा ८२० समुद्भूतिर्बलीन्द्रा सत्यदेवता ॥ १२७ ॥ दीर्घा ककुद्मिनी विद्या शांतिदा शांतिवर्द्धिनी ॥ लक्ष्म्यादिशक्तिजननी शक्तिचक्रप्रव-र्तिका ॥ १२८ ॥

विशेषकर शोभायमान, जाननेमें न आने-ज्योतिष्टोम यज्ञका फल देने-वाली, महानिद्रा । ८२० समुद्भववाली, बलियोंमें श्रेष्ठ सत्यदेवतायुक्त ॥ १२७ ॥ दीर्घिका, ककुद्मिनी विद्या शांति देनेवाली, शांतिकी बढानेवाली, लक्ष्मी आदि शक्तिकी उत्पन्न करनेवाली, शक्तिचक्रको प्रवृत्त करनेवाली १२८

त्रिशक्तिजननी ८३० जन्या षडूर्मिपरिवर्जिता ॥ स्वाहा च कर्मकरणी युगांतदलनात्मिका ॥ १२९ ॥ संकर्षणा जगद्धात्री कामयोनिः किरीटिनी ॥ ऐंद्री ८४० त्रैलोक्यनमिता वैष्णवी परमेश्वरी ॥ १३० ॥

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१४९)

Page 156Permalink

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१४९)

तीनों शक्ति उत्पन्न कर्त्री ८३० जन्या, कामक्रोधादि छः ऊर्मियोंसे वर्जित, स्वाहा, कर्मकी करनेवाली, युगान्तदलन करनेवाली ॥ १२९ ॥ संकर्षण करनेवाली, जगतकी माता, कामयोनि, किरीट धारण किये, ऐन्द्रीशक्ति ८४० त्रिलोकीसे नमस्कृत, वैष्णवी, परमेश्वरी ॥ १३० ॥

प्रद्युम्नदयिता दांता युग्मदृष्टिस्त्रिलोचना ॥ महोत्कटा हंसगतिः प्रचण्डा ८५० चण्डविक्रमा ॥ १३१ ॥ वृषावेशा वियन्मात्रा विन्ध्यपर्वतवासिनी ॥ हिमवन्मेरुनिलया कैलासगिरिवासिनी ॥ १३२ ॥

प्रद्युम्नप्रिया, दान्ता, युग्मदृष्टिवाली त्रिलोचना, महाउत्कटा, हंसगामिनी, प्रचण्डा ८५० तीक्ष्ण पराक्रमवाली ॥ १३१ ॥ वृषमें आवेशवाली, आकाशकी मात्रा, विन्ध्यपर्वतमें निवास करनेवाली हिमालय और मेरुमें निवास करनेवाली, तथा कैलासमें रहनेवाली ॥ १३२ ॥

चाणूरहन्त्री तनया नीतिज्ञा कामरूपिणी ८६० ॥ वेदविद्या व्रतरता धर्मशीलाऽनिलाशना ॥ १३३ ॥ अयोध्यानिलया वीरा महाकालसमुद्भवा ॥ विद्याधरक्रिया सिद्धा विद्याधरनिराकृतिः ॥ १३४ ॥

चाणूरकी मारनेवाली, तनया नीतिकी जाननेवाली कामरूपिणी ८६०, वेदविद्याव्रतमें रत, धर्मशीला, अनिलका भोजन करनेवाली ॥ १३३ ॥ अयोध्या में निवास करनेवाली, वीरा महाकालकी प्रकट करनेवाली, विद्याधरप्रिया, विद्याधरकी निराकृत करनेवाली ॥ १३४ ॥

आप्यायन्ती ८७० वहंती च पावनी पोषणी खिला ॥ मातृकौ मन्मथोद्भूता वारिजा वाहनप्रिया ॥ १३५ ॥ करीषिणी स्वधा वाणी ८८० वीणावादनतत्परा ॥ सेविता सेविका सेवा सिनीवाली गरुत्मती ॥ १३६ ॥ अरुंधती हिरण्याक्षी मणिदा श्रीवसुप्रदा ८९० ॥ वसुमती वसोर्धारा वसुंधरा समुद्भवा ॥ १३७ ॥ वरारोहा वराहा च वपुःसङ्गसमुद्भवा ॥ श्रीफली श्रीमती श्रीशा श्रीनिवासा ९०० हरिप्रिया ॥ १३८ ॥

तृप्ति करनेवाली ८७० वहन करनेवाली, पावना, पोषणी, खिला, मातृका, मन्मथसे उद्भूत, जलसे प्रगट होनेवाली, वाहन प्रिया ॥ १३५ ॥ करीषिणी, स्वधा, वाणी ८८०, वीणा बजानेमें तत्पर, सेविता, सेविका, सेवा, हनीवाली (अमारूप), गरुत्मती ॥ १३६ ॥ अरुन्धती, हिरण्याक्षी, मणिदाता, श्री,

Page 157Permalink

(१५०) अद्भुतरामायण [पंचविंशति-

वसु, (धन) की देनेवाली ८९० वसुमती, वसोघरा, वसुन्धरासे प्रगट होनेवाली ।। १३७ ।। सुमुखी श्रेष्ठ योग्यतायुक्त, शरीरके संगमसे होनेवाली, श्रीफली, श्रीमती, श्रीशा, श्रीनिवासां ९०० हरिकी प्रिया १३८।।

श्रीधरी श्रीकरी कंपा श्रीधरा ईशवीरणी ।। अनन्तदृष्टिरक्षुद्रा धात्रीशा धनदप्रिया ९१० ।। १३९ ।। निहंत्री दैत्यसिंहानां सिंहिका सिंहवाहिनी ।। सुसेना चन्द्रनिलया सुकीर्तिश्छिन्नसंशया ।। १४० ।।

श्रीधरी, श्री करनेवाली, कम्पा, श्रीधारणकरनेवालि, ईशवीरणी, अनन्त दृष्टि, क्षुद्रतारहित, धात्रीशा, धनदकी प्रिया ९१० ।। १३९ ।। महादैत्योंकी मारनेवाली, सिंहिका रूप, सिंहपर चढनेवाली, सुन्दर सेनावाली, चन्द्रमें स्थानवाली, सुंदर कीर्तिवाली, सन्देहरहित ।। १४० ।।

बलज्ञा बलदा वामा ९२० लेलिहानाऽमृताश्रवा ।। नित्योदिता स्वयंज्योतिरुत्सुकामृतजीविनी ।। १४१ ।। वज्रदंष्ट्रा वज्रजिह्वा वैदेही वज्रविग्रहा ९३० ।। मंगल्या मङ्गला माला मलिना मलहारिणी ।। १४२ ।।

बलकी जाननेवाली, देनेवाली, वामा ९२० जिह्वा चाटनेवाली, अमृत प्रकट करनेवाली, नित्यं सद्यरूप, स्वयंज्योति, उत्सुका, अमृतजीवनी ।। १४१ ।। वज्रके समान डाढोंवाली, वज्रजिह्वावाली वैदेही, वज्रके समान शरीरवाली, ९३०, मंगलरूपिणी मंगला, माला, मलिना, मलकी हरनेवाली ।। १४२ ।।

गन्धर्वी गारुडी चान्द्री कंबलाश्वतरप्रिया ।। सौदामनी ९४० जनानन्दा भ्रुकुटीकुटिलानना ।। १४३ ।। कर्णिकारकरा कक्षा कंसप्राणापहारिणी ।। युगंधरा युगावर्त्ता त्रिसन्ध्याहर्षवर्धिणी ।१४४

गान्धर्वी, गारुडी, चान्द्री, कम्बल, अश्वतरनामक नागोंकी प्रिया ९४०, जनोंको आनन्द देनेवाली, भ्रुकुटीसे कुटिलमुखवाली ।। १४३ ।। कर्णिकारसे करवाली, कक्षा, कंसके प्राण हरनेवाली, युगन्धरा, युगका आवर्तन करनेवाली, त्रिसन्ध्यारूप, हर्षकी बढानेवाली ।। १४४ ।।

प्रत्यक्षदेवता ९५० दिव्या दिव्यगन्धा दिवापरा ।। शक्रासनगता शाक्री साध्वी नारी शवासना ।। १४५ ।। इष्टा विशिष्टा ९६० शिष्टेष्टा शिष्टाशिष्टप्रपूजिता ।। शतरूपा शतावत्र्ता विनीता सुरभिः सुरा ।। १४६ ।।

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१५१)

Page 158Permalink

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१५१)

प्रत्यक्ष देवता ९५० दिव्या, दिव्यगंधवाली, दिवापरा, इन्द्रके आसनपर प्राप्त होनेवाली, शक्रकी शक्ति, साध्वी, नारी, शवकी भक्षण करनेवाली ॥ १४५ ॥ इष्टा, विशिष्टा, ९६० शिष्टोंको इष्टरूप, शिष्ट अशिष्टोंसे पूजित, शतरूपा, शतावर्त्ता, विनीता, मनोहरा, सुगन्धियुक्ता, सुरा, ॥ १४६ ॥

सुरेंद्रमाता सुद्युम्ना ९७० सुषुम्ना सूर्यसंस्थिता ॥ समीक्षा सप्रतिष्ठा च निर्वृत्तिर्ज्ञानपारगा ॥ १४७ ॥ धर्मशास्त्रार्थकुशला धर्मज्ञा धर्मवाहना ॥ धर्माधर्माविनिर्मात्री ९८० धार्मिकाणां शिवप्रदा ॥ १४८ ॥

सुरेन्द्रकी माता, सुद्युम्ना ९७० सुषुम्नानाडीरूप, सूर्यमें स्थित, समीक्षा; सत्में प्रतिष्ठित, निर्वृत्तिस्वरूप, ज्ञानकी पारगामिनी ॥ १४७ ॥ धर्मशास्त्रके अर्थमें कुशल, धर्मकी जानने वाली, धर्मवाहना, धर्म अधर्मकी निर्माण करनेवाली, ९८० धर्मात्माओंको मंगल देनेवाली ॥ १४८ ॥

धर्मशक्तिर्धर्ममयी विधर्मा विश्वधर्मिणी ॥ धर्मांतरा धर्ममध्या धर्मपूर्वा धनप्रिया ॥ १४९ ॥ धर्मोपदेशा ९९० धर्मात्मा धर्मलभ्या धराधरा ॥ कपाली शाकलामूर्तिः कलाकलितविग्रहा ॥ १५० ॥

धर्मशक्ति, धर्ममयी, विधर्मा, संसारके धर्मवाली, धर्ममें अन्तरवाली, धर्ममध्यवाली, धर्मसे पूर्वस्थित, धनप्रिया ॥ १४९ ॥ धर्मके उपदेशवाली, ९९० धर्मात्मा, धर्मसे प्राप्त होनेवाली, पृथिवीकी धारण करनेवाली, कपाली, शाकलामूर्ति, कलाकलितशरीरवाली, ॥ १५० ॥

सर्वशक्तिविनिर्मुक्ता सर्वशक्त्याश्रया ॥ सर्वा सर्वेश्वरी १००० सूक्ष्मा सुसूक्ष्मज्ञान रूपिणी ॥ १५१ ॥ प्रधानपुरुषेशाना महापुरुषसाक्षिणी ॥ सदा शिवा वियन्मूर्तिदेवमूर्तिरमूर्तिका ॥ १००८ ॥ १५२ ॥

सब शक्तियोंसे पृथक् सब शक्तियोंके आश्रयवाली सर्वरूप सर्वेश्वरी १००० सूक्ष्मा, अत्यन्त सूक्ष्म ज्ञानके रूपवाली ॥ १५१ ॥ प्रधान पुरुष, ईशाना, महापुरुषकी साक्षिणी सदाकल्याणरूपा, आकाश मूर्ति, देवमूर्ति, मूर्तिरहित १००८ तुम हो तुम्हारे निमित्त नमस्कार है ॥ १५२ ॥

एवं नाम्नां सहस्रेण तुष्टाव रघुनंदनः ॥ कृतांजलिपुटो भूत्वा सीतां हृष्टतनूरुहाम् ॥ १५३ ॥ भारद्वाज महाभाग यश्चैतस्तोत्रमद्भुतम् ॥ पठेद्वा पाठयेद्वापि स याति परमं परम् ॥ १५४ ॥

Page 159Permalink

(१५२) अद्भुतरामायण [ पंचविंशति

इस प्रकार हाथ जोडे प्रसन्नमन रोमांचशरीर हो रघुनन्दनने जानकीको प्रसन्न किया ॥ १५३ ॥ हे भारद्वाज महाभाग ! जो कोई इस अद्भुत स्तोत्रको सुनता है पढता है वा पढाता है वह परमपदको जाता है ॥ १५४ ॥

ब्रह्मक्षत्रियविड्योनिर्ब्रह्म प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ शूद्रः सद्गतिमा- प्नोति धनधान्यविभूतयः ॥ १५५ ॥ भवंति स्तोत्रमाहात्म्यादेत- त्स्वस्त्ययनं महत् ॥ मारीभये राजभये तथा चोराग्निजे भये ॥ १५६ ॥

ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शाश्वत ब्रह्मको प्राप्त होते हैं और शूद्रको सद्गति तथा धन धान्यकी प्राप्ति होती है ॥ १५५ ॥ इस स्तोत्रके माहात्म्यसे परम मंगल होता है महामारीभय राजभय चोर अग्निका भय ॥ १५६ ॥

व्याधीनां प्रभवे घोरे शत्रूत्थाने च संकटे ॥ अनावृष्टिभये विप्र सर्वशांतिकरं परम् ॥ १५७ ॥ यद्य दिष्टतमंयस्य तत्सर्वंस्तोत्रतो भवेत् ॥ यत्रैतत्पठ्यते सम्यक् सीतानामसहस्रकम् ॥ १५८ ॥

महाघोर व्याधि शत्रुओंके संकटमें अनावृष्टिके भयमें सब प्रकारकी शान्ति होती है ॥ १५७ ॥ जो जो इसको इष्ट हो वह सब इस स्तोत्रके पाठसे हो जाता है यह सीतासहस्रनाम पढा जाता है ॥ १५८ ॥

रामेण सहिता देवी तत्र तिष्ठत्यसंशयम् ॥ महापापातिपापानि- विलयं यांति सुव्रत ॥ १५९ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये अद्भुतोत्तरकाण्डे सीतासहस्रनाम- स्तोत्रकथनं नाम पंचविंशतितमः सर्गः ॥ २५ ॥

वहां रामके सहित देवी स्थित होती है इसमें संदेह नहीं । हे द्विज ! महापाप औय घोरपाप भी इससे छूट जाते हैं ॥ १५९ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये अद्भुतोत्तरकाण्डे पंडितज्वालाप्रसादमिश्रकृत भाषाटीकायां सीतासहस्रनामस्तोत्रकथनं नाम पंच विंशतितमः सर्गः ॥ २५ ॥

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१५३)

Page 160Permalink

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१५३)

षड्विंशति सर्ग

श्रीरामविजयवर्णन

एवं नामसहस्रेण स्तुत्वाऽसौ रघुनंदनः ॥ भूयः प्रणम्य प्रीतात्मा प्रोवाचेदं कृतांजलिः ॥ १ ॥ यदेतदैश्वरं रूपं घोरं ते परमेश्वरि ॥ भीतोऽस्मि सांप्रतं दृष्ट्वा रूपमन्यत्प्रदर्शय ॥ २ ॥

इस प्रकार रघुनन्दन सहस्रनामसे स्तुति करे फिर हाथ जोड प्रणाम कर जानकीसे कहने लगे ॥ १ ॥ हे परमेश्वरी ! जो यह तेरा घोर परमेश्वर सम्बन्धी रूप है इससे मैं भीत हो रहा हूं इस कारण इसे शान्त करे सौम्यरूप दिखाओ ॥ २ ॥

एवमुक्ताथ सा देवी तेन रामेण मैथिली ॥ संहृत्य दर्शयामास स्वं रूपं परमं पुनः ॥ ३ ॥ कांचनांबुरुहप्रख्यं पद्मोत्पलसुगंधिकम् ॥ सुनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम् ॥ ४ ॥

जब रामने मैथिली जानकीसे ऐसा कहा तब जानकीने अपना रूप शान्त कर सौम्यरूप दिखलाया ॥ ३ ॥ जो कञ्चनके कमलके समान पद्मदलके समान, सुगंधिवाला सुन्दर नेत्र दो भुजा, नीली अलकोंसे विभूषित ॥ ४ ॥

रक्तपादांबुजतलं सुरक्तकर पल्लवम् ॥ श्रीमद्विशालसदवृत्तललाटतिलकोज्ज्वलम् ॥५॥ भूषितं चारुसर्वांगं भूषणैरभिशोभितम्॥ दधानं सुरसां मालां विशालां हेमनिर्मिताम् ॥ ६ ॥ ईषस्मितं सुबिम्बोष्ठं नूपुरांबरसंयुक्तम् ॥ प्रसन्नवदनं दिव्यमनन्तमहिमास्पदम् ॥ ७ ॥ तदीदृशं समालोक्य रूपं रघुकुलोत्तमः ॥ भीतिं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम् ॥ ८ ॥

लाल चरण लाल करपल्लव श्रीमान् विशाल सद्वृत्त ललाटके ऊपर उज्ज्वल तिलक लगाये ॥ ५ ॥ सम्पूर्ण सुन्दर अंग भूषणोंसे शोभित विशाल सुवर्णनिर्मित सुरमाला धारण किये ॥ ६ ॥ कुछेक हास्ययुक्त बिम्बाफलके समान ओष्ठ, नूपुर और अम्बरसे संयुक्त प्रसन्नमुख दिव्य और अनन्तमहिमाका स्थान ॥ ७ ॥ रघुनाथजी जानकीका इस प्रकारका रूप देखकर भयको त्याग प्रसन्न हो परमेश्वरीसे कहने लगे ॥ ८ ॥

Page 161Permalink

(१५४) अद्भुतरामायण [ षड्विंशति-

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ॥ यन्मे साक्षात्त्वमक्ता प्रसन्ना दृष्टिगोचरा ॥ ९ ॥ त्वया सृष्टं जगत्सर्वं प्रधानाद्यं त्वयि स्थितम् ॥ त्वय्येव लीयते देवि त्वमेव च परागतिः ॥ १० ॥

आज मेरा जन्म और तप सफल है जो तुम अव्यक्ता साक्षात् मेरी दृष्टिके सन्मुख हुई हो और प्रसन्न हुई हो ॥ ९ ॥ तुमनेही सब जगत् निर्माण किया है और यह प्रधानादि दुतुममें स्थित है. हे देवि ! यह अन्तमें तुममेंही लय हो जाता है, तुमही परागति हो ॥ १० ॥

वदंति केचित्त्वामेव प्रकृतिं विकृतेः परम् ॥ अपरे परमात्मज्ञाः शिवेति शिवसंश्रये ॥ ११ ॥ त्वयि प्रधानं पुरुषो महान्ब्रह्मा तथेश्वरः ॥ अविद्या नियमिर्माया कालाद्याः शतशोऽभवन् ॥ १२ ॥

कोई तुमहीको प्रकृतिसे विकृतिसे परे कहते हैं. परमात्माके जाननेवाले शिवके आश्रयमें शिवा कहते हैं ॥ ११ ॥ तुममें प्रधान पुरुष महान् ब्रह्मा ईश्वर अविद्या नियति माया कालादि सैकड़ों होते हैं ॥ १२ ॥

त्वं हि सा परमा शक्तिरनंता परमेष्ठिनी ॥ सर्वभेदविनिर्मुक्ता सर्वभेदाश्रया निजा ॥ १३ ॥ त्वामधिष्ठाय योगेशि पुरुषः परमेश्वरीम् ॥ प्रधानाद्यं जगत्कृत्स्नं करोति विकरोति च ॥ १४ ॥

तुम अनन्त परमेष्ठिनी परमशक्ति हो सब भेदोंसे निर्मुक्त सब भेदोंके आश्रयवाली निजस्वरूप ॥ १३ ॥ हो हे योगेशि ! तुम परमेश्वरको प्राप्त होकर पुरुष प्रधानादि सब जगत्को निर्माण कर फिर संहार करती है ॥ १४ ॥

त्वयैव संगतो देवः स्वमानंदं समश्नुते ॥ त्वमेव परमानन्दस्त्वमेवानन्ददायिनी ॥ १५ ॥ त्वमेव परमं व्योम महाज्योतिर्निरंजनम् ॥ शिवं सर्वगतं सूक्ष्मं परं ब्रह्म सनातनम् ॥ १६ ॥ त्वं शक्रः सर्व-देवानां ब्रह्मा ब्रह्मविदामपि ॥ सांख्यानां कपिलो देवो रुद्राणामसि शंकरः ॥ १७ ॥ आदित्यानामुपेंद्रस्त्व वसूनां चैव पावकः ॥ वेदानां सामवेदस्त्वं गायत्री छन्दसामपि ॥ १८ ॥

तुम्हारी संगतिसे अपने देव अपने आनन्दको प्राप्त होता है, तुमही परमानंद और आनंदकी देनेवाली हो ॥ १५ ॥ तूही । परमाकाश महाज्योति निरञ्जन है, शिव सर्वगत सूक्ष्म परब्रह्म सनातन है ॥ १६ ॥ तुम


१ स्वके नित्ये निजं त्रिष्वित्यमराञ्चित्या ।

सर्ग ], हिन्दीटीकासहित (१५५)

Page 162Permalink

सर्ग ], हिन्दीटीकासहित (१५५)

सब देवताओंके इद्र, ब्रह्मज्ञानियोंके ब्रह्मा हो, सांख्योंमें कपिलदेव, रुद्रोंमें शंकर हो ।। १७ ।। आदित्योंमें उपेन्द्र और वसुओंमें पावक हो, वेदोंमें सामवेद और छंदोंमें गायत्री हो ।। १८ ।।

अध्यात्मविद्या विद्यानां गीतानां परमा गतिः ।। माया त्वं सर्वशक्तीनां कालः कलयतामपि ।। १९ ।। ॐकार सर्वगुह्यानां वर्णानां च द्विजोत्तमः ।। आश्रमाणां गृहस्थस्त्वमीश्वराणां महेश्वरः ।। २० ।।

विद्यामें अध्यात्मविद्या गतियोंमें परमगति सर्वशक्तियोंकी माया और कलित करनेवालोंमें काल तुम हो ।। १९ ।। सम्पूर्ण गुह्योंमें ॐकार तुम हो, वर्णोंमें ब्राह्मण, आश्रमोंमें, गृहस्थ, और ईश्वरोंमें महेश्वर तुम हो ।। २० ।।

पुंसां त्वमेव पुरुषः सर्वभूत हृदि स्थितः ।। सर्वोपनिषदां देवि गुह्योपनिषदुच्यसे ।। २१ ।। ईशानं चासि भूपानां युगानां कृतमेव च ।। आदित्यः सर्वमार्गाणां वाचां देवि सरस्वती ।। २२ ।।

पुरुषोंमें पुरुष सब भूतोंके हृदयमें तुम स्थित हो हे देवि ! सम्पूर्ण उपनिषदोंमें गुप्त उपनिषद् तुम हो ।। २१ ।। राजोंमें ईशता, और युगमें सतयुग तुम हो, अर्चिरादि सब मार्गोंमें आदित्य, वाणियोंमें सरस्वती देवी तुम हो ।। २२ ।।

त्वं लक्ष्मीश्चारुरूपाणां विष्णुर्मायाविनामपि ।। अरुंधती सतीनां त्वं सुपर्णः पततामसि ।। २३ ।। सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठं साम च सामसु ।। सावित्री ह्यसि जप्यनां यजुषां शतरुद्रियम् ।। २४ ।।

सुन्दर रूपवालोंमें लक्ष्मी मायावियोंमें विष्णु, सतियोंमें अरुन्धती, पक्षियोंमें गरुड तुम हो ।। २३ ।। वेदके सूक्तोंमें पुरुषसूक्त साममें ज्येष्ठ साम, जपोंमें सावित्री, और यजुओंमें शतरुद्रिय तुम हो ।। २४ ।।

पर्वतानां महामेरुरनन्तो भागिनामसि ।। सर्वेषां त्वं परंब्रह्म त्वन्मयं सर्वमेवहि ।। २५ ।। रूपं तवाशेषकलाविहीनमगोचरं निर्मलमेकरूपम् ।। अनादिमध्यान्तमनन्तमाद्यं नमामि सत्यं तमसः परस्तात् ।। २६ ।।


१ अर्चिरादिमार्गाणाम् ।
१ कलाः कलनानि परिच्छेदा इति यावत् । कल संख्याने । यावत्परिच्छेदशून्यमपरिच्छिन्नमिति यावत् ।

Page 163Permalink

(१५६) अद्भुतरामायण [षड्विंशति

पर्वतोंमें मेरु भोगियों (सर्पों) में अनन्त, सबके परब्रह्म तुम हो यह सब तुममें हैं ॥ २५ ॥ तुम्हारा रूप सब कालसे विहीन अगोचर निर्मल एक है, आदि अन्त मध्यरहित अनन्त तुमसे परे, सबकी आदि तुमको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ २६ ॥

यदेव पश्यंति जगत्प्रसूतिं वेदांतविज्ञानविनिश्चतार्थाः ॥ आनन्द- मात्रं परमाविधान तदेव रूपं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ २७ ॥ अशेष- सूत्रांतरसन्निविष्टं प्रधानसंयोगवियोगहेतुः ॥ तेजोमयं जन्मविना- शहीनं प्राणाभिधानं प्रणतोऽस्मि रूपम् ॥ २८ ॥

जो वेदान्तके विज्ञानसे निश्चित अर्थवाले होकर इस जगत्की प्रसूति तुमको जब देखते हैं, आनन्द मय परम तुम्हारे रूपको मैं नित्य प्रणाम करता हूँ ॥ २७ ॥ सम्पूर्णके सूत्रांतरमें सन्निविष्ट प्रधानसंयोगवियोगके हेतु तेजोमय जन्मविनाशसे हीन प्राणरूप तुमको मैं नित्य नमस्कार करता हूं ॥ २८ ॥

आद्यंतहीनं जगदात्मरूपं विभिन्नसंस्थं प्रकृतेः परस्तात् ॥ कूट- स्थमव्यक्तवपुस्तवैव नमामि रूपं पुरुषाभिधानम् ॥ २९ ॥ सर्वाश्रयं सर्वजगन्निधानं सर्वत्रगं जन्मविनाशहीनम् ॥ नतोऽस्मि ते रूपमणु- प्रभेदमाद्यं महत्त्वे पुरुषानुरूपम् ॥ ३० ॥

आदि अन्तमें हीन. जगत्के आत्मरूप विभिन्नसंस्थावान्, प्रकृतिसे परे, कूटस्थ अव्यक्त शरीर पुरुषरूप तुमको नित्य नमस्कार करता हूं ॥ २९ ॥ सबके आश्रय, सर्व जगत्के निधान, सब स्थानमें जानेवाले जन्मविनाशसे रहित, अणुप्रभेद आद्य महत्त्व पुरुष अनुरूप तुम्हारे रूपको मैं प्रणाम करता हूं ॥ ३० ॥

प्रकृत्यवस्थं त्रिगुणात्मबीजमैश्वर्यविज्ञानविरागधर्मैः ॥ समन्वितं देवि नतोऽस्मि रूपं द्विसप्तलोकात्मकमंबुसंस्थम् ॥ ३१ ॥ विचित्र- भेदं पुरुषैकनाथमनंत भूतैर्विनिवासितं ते ॥ नतोऽस्मि रूपं जगदंड- संज्ञमशेषवेदात्मकमेकमाद्यम् ॥ ३२ ॥ स्वतेजसा पूरितलोकभेदं नमामि रूपं रविमंडलस्थम् ॥ सहस्रमूर्द्धानमनंतशक्तिं सहस्रबाहुं पुरुषं पुराणम् ॥ शयानमंतः सलिले तवैव नारायणाख्यं प्रणतोऽस्मि रूपम् ॥ ३३ ॥ दंष्ट्राकरालं त्रिदशाभिवंद्यं युगांतकालानलकल्प- रूपम् ॥ अशेषभूतांडविनाश हेतुं नमामि रूपं नव कालसंज्ञम् ॥ ३४ ॥

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१५७)

Page 164Permalink

सर्ग ] हिन्दीटीकासहित (१५७)

प्रकृतिकी अवस्थावाला, त्रिगुणात्मबीज ऐश्वर्य विज्ञान विराग धर्मोंसे युक्त, चौदह लोकात्मक, जलमें स्थित, आपके रूपको नमस्कार करता हूं ॥ ३१ ॥ विचित्रभेद पुरुष एकनाथ अनन्त भूतोंसे निवासित जगतके अंडसंज्ञक अशेष वेद आद्य तुम्हारे रूपको नमस्कार करता हूं ॥ ३२ ॥ अपने तेजसे लोकको भेद पूर्ण रविमंडलमें स्थित तुम्हारे रूपको नमस्कार करता हूं सहस्रमूर्धावाले अनन्तशक्ति सहस्रबाहु पुराणपुरुष जलके भीतर शयन करनेवाले नारायणाय आपके रूपको नमस्कार करता हूं ॥ ३३ ॥ कराल डाढोंवाले देवताओंसे नमस्कृत युगान्तकालानलके समान प्रकाशित सम्पूर्ण भूतअण्डके विनाशकारण कालसंज्ञके तुम्हारे रूपको नमस्कार करता हूं ॥ ३४ ॥

फणासहस्रेण विराजमानं भुवस्तलेऽधिष्ठितमप्रमेयम् ॥ अशेष-
भारोद्वहने समर्थं नमामि ते रूपनंतसंज्ञम् ॥ ३५ ॥ अव्याहतैश्वर्यम
युग्मनेत्रं ब्रह्मात्मतानं दरसंज्ञमेकम् ॥ युगांतशेषं दिवि नृत्यमानं
न तोऽस्मि रूपं तव रुद्रसंज्ञम् ॥ ३६ ॥

सहस्रफणोंसे विराजमान पृथ्वीतलमें स्थित अप्रमेय सम्पूर्ण भारके उद्वहन करनेमें समर्थ अनन्तसंज्ञक अव्यौतहतैश्वर्य नेत्रद्वयवाले ब्रह्मानंदमें स्थित स्वर्गमें नाचनेवाले ऐसे तुम्हारे रुद्र रूपको नमस्कार करता हूं ॥ ३५ ॥ ३६ ॥

प्रहीणशोकं विमलं पवित्रं सुरा सुरैरर्चितपादयुग्मम् ॥ सुकोमलं
देवि विशालशुभ्रं नमामि ते रूपमिदं नमामि ॥ ३७ ॥ एतावदुक्त्वा
वचनं रघुराजकुलोद्वहः ॥ संप्रेक्षमाणो वैदेहीं प्रांजलिः पार्श्वतोऽ
भवत् ॥ ३८ ॥

शोकरहित विमल पवित्र सुर असुरोंसे अर्चित चरणकमल कोमल विशाल शुभ्र इस तुम्हारे रूपको मैं प्रणाम करता हूं ॥ ३७ ॥ राजा रघुकुलनंदन राम हाथ जोडे यह वचन कहते देवीके पार्श्वभागमें स्थित हुए ॥ ३८ ॥

अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतीपतेः ॥ सस्मितं प्राह
भर्त्तारं शृणुष्वैकं वचो मम ॥ ३९ ॥ गृहीतं यन्मया रूपं रावणस्य
वधाय हि ॥ तेन रूपेण राजेंद्र वसामि मानसोत्तरे ॥ ४० ॥

तब जानकी जगत्पतिके वचन श्रवण करके हँसती हुई स्वामीसे बोली हमारा आप एक वचन सुनिये ॥ ३९ ॥ जो मैंने रावणके वधके निमित्त यह रूप धारण किया है इस रूपसे मैं मानसेके उत्तरभागमें निवास करूंगी ॥ ४० ॥

Page 165Permalink

(१५८) अद्भुतरामायण [ षड्विंशति-

प्रकृत्या नीलरूपस्त्वं लोहितो रावणार्र्दितः ।। नीललोहितरूपेण त्वया सहवसाम्यहम् ।। ४१ ।। गृहाण च वरं राम सखो यदभिकां- क्षितम् ।। तच्छ्रुत्वा राघवो वीरः प्रतिश्रुत्य गिरौ स्थितिम् ।। ४२ ।।

हे राम तुम प्रकृतिसे नीलरूप हो रावणसे अर्दित होनेसे लोहितवर्ण हुए सो नीललोहित रूपसे तुम्हारे साथ में निवास करूँगी ॥ ४१ ॥ हे राम ! जिस वरकी इच्छा हो सो आप मुझसे मांगिये, यह वचन सुन रामचन्द्र उस पर्वतकी स्थितिको अङ्गीकार कर ॥ ४२ ॥

भारद्वाजांशभागेन ययाचे परमेश्वरीम् ।। देवि सीते महाभागे दर्शितं रूपमैश्वरम् ।। ४३ ।। हृदयान्नापगच्छेतदिति मे दीयतां वरः ।। भ्रातरो मम कल्याणि वानरोः सविभिषणाः ।। ४४ ।।

हे भारद्वाज ! अंश भागद्वारा परमेश्वरीसे मांगने लगे, हे महाभागे देवि सीते ! यह जो तुमने ईश्वर सम्बन्धी रूप दिखाया है ॥ ४३ ॥ यह कभी मेरे हृदयसे न जाय यही वर मुझे दीजिये । हे कल्याणी ! मेरे भ्राता वानर और विभीषणादि सुहृद् ॥ ४४ ॥

सेनान्यो मम वैदेहि अयोध्यायोधमुख्यकाः ।। सुपुनस्ते संगताः संतु मया रावणतर्जिताः ।। ४५ ।। एतस्मिन्नंतरे चाभूदाकाशे दुंदुभि- स्वनः ।। पपात पुष्पवृष्टिश्च रामसीतोपरि द्विज ।। ४६ ।।

हमारे सब सेनाके लोग अयोध्याके मुख्य जो रावणसे तर्जित हो गये हैं वे सब मुझसे फिर मिल जायँ ॥ ४५ ॥ उसी समय आकासे दुन्दुभीका शब्द होने लगा, राम सीताके ऊपर फूलोंकी वर्षा होने लगी ॥ ४६ ॥

प्रहस्य सीता पुनराह रामं तथेति रामोऽपि विरिंचिमुख्यान् ।। स तान्विसृज्य प्रतिगृह्य सीतां गंतुं स्वकं देशमसावियेष ।। ४७ ।।

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अद्भुतोत्तरकाण्डे श्रीराम- विजयो नामषड्विंशतितमः सर्गः ।। २६ ।।

तब हँसकर जानकी रघुनाथजीसे कहने लगीं कि, ऐसाही होगा तब रघुनाथजी ब्रह्मादिक देवताओंको बिदा कर सीता ले अपने देश जानेकी इच्छा करने लगे ॥ ४७ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रा. अद्भुतोत्तरकाण्डे भाषाटीकायां श्रीरामविजयो नाम षड्विंशतितम सर्गः ।। २६ ।।

सर्ग हिन्दीटीकासहित (१५९)

Page 166Permalink

सर्ग हिन्दीटीकासहित (१५९)

सप्तविंशति सर्ग

श्रीरामका अयोध्याजीमें आना

रामस्तु पुष्पकारूढः सीतामालिग्य बाहुना ॥ अयोध्यामगमद्वीरः काकुत्स्थकुलनन्दनः ॥ १ ॥ रथनेमिस्वनं श्रुत्वा रामदर्शनलालसाः ॥ भ्रातरो भरताद्यास्ते योधमुख्याश्च ते तथा ॥ २ ॥

पुष्पकपर चडे हुए राम भुजासे जानकीको आलिंगन कर वह काकुत्स्थ- कुलप्रकाश अयोध्याको चले ॥ १ ॥ उस पुष्पकका शब्द सुनकर रामके दर्शनकी लालसावाले भरतादिक भ्राता और मुख्य योधा ॥ २ ॥

राममागतमाज्ञाय ससीतं सन्नृषिव्रजम् ॥ प्रणेमुः सहसागत्य आनन्दाश्रुकणा कुलाः ॥ ३ ॥ वानराज्ञाक्षसान्सर्वानानाय्य स्वपुरं हि सः ॥ सर्वं तत्कथयामास रामः कमललोचनः ॥ ४ ॥

सीता और ऋषियोंके साथ रामको आया जानकर आनन्दके आंसू भरे सहसा रामसे आकर प्रणाम करने लगे ॥ ३ ॥ सब वानर राक्षसोंको अपने पुरमें लाकर कमललोचन रामने रावणवधका सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाया ॥ ४ ॥

तच्छ्रुत्वा विस्मिताः सर्वे साधुसाध्विति वादिनः ॥ सीतां तत्त्वेन विज्ञाय रामं च मधुसूदनम् ॥ ५ ॥ तदेव चिंतयंतस्ते स्वं स्वं स्थानं ययुर्मुदा ॥ विसृष्टा रामभद्रेण सांत्वपूर्वं महात्मना ॥ ६ ॥

यह सुनकर सब विस्मित हो धन्य धन्य कहने लगे, तत्त्वसे सीतांको जानकर और मधुसूदनरूप रामको जानकर ॥ ५ ॥ यही विचार करते वे अपने २ स्थानोंको चले गये, उन महात्माओंको रामचन्द्रने सत्कारपूर्वक बिदा किये । ६ ।

ऋषयश्चाभिनंद्यैनं ससीतं रघुनंदनम् ॥ आशीर्भिर्वर्धयामासुर्ययु- श्चापि यथागतम् ॥ ७ ॥ रामोऽपि सीतया सार्द्धं भ्रातृभिश्च महा- त्मभिः ॥ चक्रे निष्कंटकां पृथ्वीं देवानां च महद्धितम् ॥ ८ ॥

Page 167Permalink

( १६० ) अद्भुत रामायण [ सप्तविंशति-

सीतासहित रघुनाथको ऋषिजन अभिनन्दन कर आशीर्वादोंसे बडाकर अपने २ स्थानोंको गये ॥ ७ ॥ रामचन्द्रभी सीता और महात्मा भ्राताओंके साथमें देवताओंके हितके निमित्त पृथ्वीको निष्कंटक करते हुए ॥ ८ ॥

यज्ञान् बहुविधांश्चक्रे सरयूतीर उत्तमे । दशवर्षसहस्राणि दशवर्ष- शतानि च ॥ किंचिदभ्यधिकं चैव रामो राज्यमकारयत् ॥ ९ ॥ देवकिन्नरगंधर्वा विद्याधरमहोरगाः ॥ रामं नमंति सततं गुणारासं रमापतिम् ॥ १० ॥ एतत्ते कथितं भद्र भारद्वाज महामते ॥ तेषु किंचिदिहाश्चर्यमुक्तं रामकथाश्रयम् ॥ ११ ॥ सर्वं न वक्तुमिच्छामि पुनरुक्तिभयाद्विज ॥ ब्रह्मणा गोपितं तच्च अतोपि न तदुक्तवान् ॥ १२ ॥

सरयूके किनारे उत्तमोत्तम बहुतसे यज्ञ किये. इस प्रकार ग्यारह सहस्र वर्षसे कुछ अधिक रामने राज्य किया ॥ ९ ॥ देव किन्नर गन्धर्व विद्याधर महासर्प गुणोंके खान रामको सदा प्रणाम करते रहे ॥ १० ॥ हे भारद्वाज महामते ! यह सब आपके प्रति कथन किया, रामचरित्र अनेक हैं उनमें कुछेक रामकथाके आश्रयके चरित्र वर्णन किये हैं ॥ ११ ॥ पुनरुक्तिके भयसे मैं सम्पूर्ण कहनेको समर्थ नहीं हूं, ब्रह्माजीने गुप्त कर रक्खा था इस कारण मैंने तुमसे वर्णन नहीं किया था ॥ १२ ॥

अद्भुतोत्तरकाण्डे तत्कथितं वेदसंमितम् ॥ शृणोत्यधीते यश्चै- तत्स ब्रह्म परमाप्नुयात् ॥ १३ ॥ श्लोकमेकं तदर्थं वा शृणुयाद्यश्च मानवः ॥ प्रातर्मध्याह्नयोगे वा स याति परमां गतिम् ॥ १४ ॥

यह वेद संम्मत अद्भुतोत्तरकाण्ड वर्णन किया है जो इसको पढते सुनते हैं, वे पर ब्रह्मको प्राप्त होते हैं ॥ १३ ॥ जो मनुष्य इसका एक वा आधा श्लोक सुनते हैं, उनको प्रातः मध्याह्न योगमें पढनेसे परम पदकी प्राप्ति होती है । १४ ।

पञ्चविंशतिसाहस्रं रामायणमधीत्य यत् ॥ फलमाप्नोति पुरुषस्तदस्य श्लोकमात्रतः ॥ १५ ॥ न श्रुतं नाप्यधीतं वा येन श्रुत- मिदं द्विज ॥ स गर्भान्निःसृतो नैव यथा भ्रूणस्तथैव सः ॥ १६ ॥

पचीस सहस्र रामायण पढकर जो पुण्य प्राप्त होता है, वह इसके एक श्लोकसे मिलता है ॥ १५ ॥ जिसने इसको न पढा न सुना वह गर्भसे नहीं निकला भ्रूण (गर्भ) के समान है ॥ १६ ॥

Page 168Permalink

सग १ ] हिन्दीटीकासहित ( १६१)

रामायणमिदं श्रुत्वा न मातुर्जठरे विशेत् ॥ वेदाश्चत्वार एकत्र तुलया चेदमेकतः ॥ १७ ॥ विधात्रा तुलितं शास्त्रं सर्वदेवाग्रतो द्विज ॥ इदं तु सर्ववेदेभ्यो गौरवादतिरिच्यते ॥ १८ ॥

इस रामायणको सुनकर फिर माताके उदरमें प्रवेश करना नहीं पड़ता, चार वेद एक ओर और रामायण एक ओर रखकर ॥ १७ ॥ विधाताने देवताओंके सामने इसको तोला तो यह गौरवमें वेदोंसे अधिक पाई गई ॥ १८ ॥

शक्राय स्वर्णदीतीरे पुरा पृष्टोऽहमब्रुवम् ॥ तदेव तव चाख्यात- मद्भुतोत्तरकाण्डकम् ॥ १९ ॥ रामायणं महारत्नं ब्राह्महृत्क्षीरधाव- भूत् ॥ नारदान्तः समासाद्य क्रमान्मम हृदि स्थितम् ॥ २० ॥

स्वर्णके किनारे पहले मैंने इन्द्रके पूंछनेपर यह कथा कही थी वही अद्भुतोत्तर काण्ड तुमसे वर्णन किया है ॥ १९ ॥ यह रामायणरूपी महारत्न ब्रह्माजीके हृदय रूपी क्षीर समुद्रमें स्थित था, फिर वह नारदके अन्तरमें प्राप्त हो क्रमसे मेरे हृदयमें प्राप्त हुआ है ॥ २० ॥

तत्सर्वं ब्रह्मणो लोके निःशेषमवतिष्ठते ॥ किंचिदुर्व्यां च पाताले त्रिदिवे शक्रसन्निधौ ॥ २१ ॥ विरिंचिनारदोऽहं च त्रय एवास्य पारगाः ॥ चतुर्थो नोपपद्येत बुद्ध्वेदं सुस्थिरो भव ॥ २२ ॥ यदुक्तमद्भुते काण्डे पुनस्ते कथयाम्यहम् ॥ श्रीरामजन्मवृत्तान्तः श्रीमतीचरितं महत् ॥ २३ ॥ दण्डकारण्यकस्थानां शोणितेन महा त्मनाम् ॥ नारदस्य च शापेन लक्ष्म्याश्चैवापराधतः ॥ २४ ॥

यह सब चरित्र तो ब्रह्मलोकमें स्थित है, कुछ पृथ्वी पातालमें और स्वर्गमें इन्द्रके समीप स्थित है ॥ २१ ॥ ब्रह्मा नारद और मैं यह तीनही इसके परगामी हैं चौथा नहीं है ऐसा जानकर स्थिर हो ॥ २२ ॥ जो कुछ इस अद्भुतोत्तर काण्डमें कहा है उसकी सूची तुमसे कहता हूं, रामजन्मका वृत्तान्त, श्रीमतीका चरित्र ॥ २३ ॥ दण्डकारण्यमें रहनेवाले महात्मा ऋषियोंका रुधिर लेना, नारदके शापसे और लक्ष्मीके अपराधसे ॥ २४ ॥

मंदोदरीगर्भनिष्ठा वैदेही जन्म चोक्तवान् ॥ रामस्य विश्वरूपं च भार्गवेण च वीक्षितम् ॥ २५ ॥ ऋष्यमूके हनुमता चतुर्बाहूरघू- त्तमः ॥ दृष्टो भिक्षुस्वरूपेण सुग्रीवसख्यमुक्तवान् ॥ २६ ॥ ११

Page 169Permalink

(१६२) अद्भुतरामायण [ सप्तविंशति

मन्दोदरीके गर्भसे जानकीका जन्म, रामचन्द्रका भार्गवको विश्वरूप दिखाना ॥ २५ ॥ ऋष्यमूकमें हनुमानजीको चतुर्बाहुरूप दर्शन देना और भिक्षुरूपसे महाराजसे मिलकर सुग्रीवकी मित्रता करानी ॥ २६ ॥

लक्ष्मणांगजतापेन शोषणं वारिधेः पुनः ॥ प्राप्तराज्यस्य रामस्य मुनीना सन्निधौ तथा ॥ २७ ॥ सीतायाः कथनं श्रुत्वा सहस्रास्यस्य रक्षसः ॥ मानसोत्तरशैलेदे स्थितिं ज्ञात्वा रघूद्वहः ॥ २८ ॥

फिर लक्ष्मणके अंगसे उत्पन्न हुए तापसे सागरको सुखाना, फिर राज्य प्राप्त होकर मुनियोंके निकटमें ॥ २७ ॥ जानकीसे सहस्रमुखी रावणका वृत्तान्त सुनकर और उसकी स्थिति मानसके उत्तर भागमें जानकर ॥ २८ ॥

जगाम पुष्करद्वीपं भ्रातृभि सह वानरैः ॥ सीताया ऐश्वरं रूपं रावणस्य वधस्तथा ॥ २९ ॥ अयोध्यागमनं रामस्यैष वृत्तान्त संग्रहः ॥ वृत्तान्तसंग्रहं चापि पठित्वा रामभक्तिमान् ॥ जायते मुनिशार्दूल नात्र कार्या विचारणा ॥ ३० ॥

रामचन्द्र भाइयों सहित पुष्करद्वीपको गये, सीताका ईश्वर सम्बन्धी रूप और सहस्रमुख रावणका वध ॥ २९ ॥ फिर अयोध्यामें आगमन रामवृत्तांत-संग्रह है, राममें भक्ति करनेवाला इसही वृत्तान्तको पाठकर रघुनाथमें भक्ति-मान् होता है, हे मुनिराज ! इसमें सन्देह नहीं ॥ ३० ॥

पठेच्च यो रामचरित्र मेतत्पुनाति पापात्सुकृतं लभेत ॥ तीर्था-भिषेकं समरे जयं च स सर्वयज्ञस्य महत्फलं च ॥ ३१ ॥ भजेत यो राममर्चित्यरूपमेकेन भावेन च भूमिपुत्रीम् ॥ एतत्सुपुण्यं शृणुयात्प-ठेद्वा भूयो भवेन्नो जठरे जनन्याः ॥ ३२ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अद्भुतोत्तरकाण्डे श्रीसीता-रामयोरयोध्यागमनं नाम सप्तविंशतितमः सर्गः ॥ २७ ॥

जो कोई इस रामचरित्रको पढता हैं, वह तरकर सुकृत को प्राप्त होता है; तीर्थका अभिषेक, समरमें जय और सब यज्ञका महाफल प्राप्त करता है ॥ ३१ ॥ जो अचिन्त्यरूप रामका भजन करता है वा एक भावसे जानकीका भजन करता है, इस पवित्र ग्रन्थको सुनता व पढता हैं वह फिर माताके गर्भमें स्थित नहीं होता, मुक्त हो जाता है ॥ ३२ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वा. आ. अद्भुतोत्तरकाण्डेमुरादाबादनिवासी पं. सुखानन्दमिश्रात्मज पंडित ज्वालाप्रसादमिश्रकृतभाषाटीकायां श्रीसीता-रामयोरयोध्यागमनं नाम सप्तविंशतितमः सर्गः ॥ २७ ॥