आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३

सूत्रम् .	विषयः .
२९.	गान्धर्वविवाहः ।
३०.	आसुरविवाहः ।
३१.	पैशाचविवाहः ।
३२.	राक्षसविवाहः ।

पञ्चमः खण्डः ।

१. विवाहे नानाविधजनपदादिधर्माणां ज्ञात्वानुष्ठानम् । २. समानधर्मप्रतिज्ञा । ३. पाणिग्रहणविधिः, कामनाभेदेन पाणिग्रहणप्रकारः । ४. अग्न्युदकुम्भयोस्त्रिः परिणयनं जपश्च । ५. परिणयनमन्त्रः । ६. अश्मारोहणम् । ७. अश्मारोहणमन्त्रः । ८. वध्वा अञ्जलावुपस्तीर्य द्विलाजावापः । ९. जमदग्नीनां त्रिरवदानम् । १०. अवत्तस्य हविःशेषस्य च प्रत्यभिघारणम् । ११. सर्वत्रावदानेषूपस्तरणमवदानं प्रत्यभिघारणं चेत्यवदानधर्मः । १२. लाजहोमप्रकारस्तन्मन्त्राश्च । १३. शूर्पपुटेन तूष्णीं चतुर्थहोमप्रकारः । १४. केषाञ्चिन्मते लाजहोमात् परं परिणयनम् । १५. अस्मिन् पक्षे उत्तमाहुत्योरसन्निपातः । १६. समनन्तरमेव वध्वाः शिखयोर्विमोकः । १७. ऊर्णासूत्राभ्यां केशपक्षयोर्बन्धनम् । १८. दक्षिणपक्षसूत्रस्य ‘प्रत्वा मुञ्चामि’ति मन्त्रेण विमोकः । १९. उत्तरपक्षसूत्रस्य ‘प्रेतो मुञ्चामि’ति मन्त्रेण विमोकः । २०. सप्तपदी । २१. दम्पत्योः शिरस्युदकुम्भेनावसेकः । गृहान्तरगमने नियमविशेषः ।

४

सूत्रम्.	विषयः.
२२.	ध्रुवारुन्धत्योर्दर्शनं, दम्पत्योर्मन्त्रवद्वाग्विसर्गः ।

---

षष्ठः खण्डः ।

१. यानारोहणम् ।
२. नावारोहणम् ।
३. उदकादुत्तारणम् ।
४. वध्वा रोदने जपः ।
५. ध्रियमाणस्य विवाहाग्नेर्नयनम् ।
६. प्रशस्तदेशवृक्षचतुष्पथेषु मन्त्रजपः ।
७. प्रतिवसति मन्त्रेणेक्षकप्रेक्षणम् ।
८. मन्त्रेण गृहप्रवेशः ।
९. दम्पत्योरग्नेः पश्चाच्चर्मण्युपवेशनं मन्त्रैर्होमो दधिप्राशनं च ।
१०. हुतशिष्टस्याज्यस्य तेनैव मन्त्रेण हृदयेऽञ्जनं वा ।
११. विवाहात् प्रभृति ब्रह्मचर्यनियमः, गृहप्रवेशनीयादूर्ध्वं त्रिरात्रं द्वादशरात्रं संवत्सरं वा चरितब्रह्मचर्यस्य ऋषिकल्पपुत्रजननम् ।
१२. सूर्याख्यमन्त्रतत्त्वज्ञायाचार्याय वधूवस्त्रदानम् ।
१३. ब्राह्मणेभ्योऽन्नदानम् ।
१४. स्वस्तिवाचनम् ।

---

सप्तमः खण्डः ।

१. विवाहात् प्रभृति गृह्याग्निपरिचरणम् ।
२. दम्पत्योरन्यतरेणाग्निसमीपे उदयास्तमययोर्नियमेनावस्थानम् ।
३. अग्नेरुपशमे पुनरग्न्युत्पत्तिप्रकारः उपवासोपदेशश्च ।
४. तस्याग्नेरग्निहोत्रविधानेन परिग्रहणम् ।
५. प्रज्वलनं होमकालश्च ।
६. होमार्हद्रव्यकथनम् ।

५

सूत्रम्.	विषयः.
७.	उक्तद्रव्यालाभे द्रव्यान्तरपरिग्रहणम् ।
८.	सायम्प्रातर्होमः ।

अष्टमः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	पार्वणः स्थालीपाकः ।
२.	दर्शपूर्णमासयोः पूर्वस्यां रात्रावुपवासनियमः ।
३.	इध्माबर्हिषोः सन्नहनम् ।
४.	देवताः ।
५.	काम्यदेवताः ।
६.	देवताभ्यः प्रत्येकं चतुर्मुष्टिनिर्वापः ।
७.	निर्वापप्रकारस्तन्मन्त्रश्च ।
८.	निर्वापक्रमेण प्रोक्षणम् ।
९.	त्रिरवहननफलीकरणप्रक्षालनपूर्वं पृथक्पात्रेषु श्रपणम् ।
१०.	एकस्मिन् पात्रे वा श्रपणम् ।
११.	पृथक्श्रपणे प्रकारकथनम् ।
१२.	एकत्र श्रपणे प्रकारकथनम् ।
१३.	शृतस्य हविष उदगुद्वासनं परिध्याघारानूयाजसमिधां परिधानम् इध्महोमस्तन्मन्त्रश्च ।
१४.	तूष्णीमाघारहोमानन्तरमाग्नेयसौम्ययोराज्यभागयोर्होमविधिः ।
१५.	पूर्वोक्ताज्यभागयोर्देशविधिः ।
१६.	आज्यभागयोर्यज्ञचक्षुष्ट्वरूपणम्, आज्यभागयोः प्रथममुत्तरतः पश्चाद् दक्षिणतश्च होमे उपपत्तिकथनम् ।
१७.	आज्यभागयोर्मध्ये प्रधानाहुतिहोमः ।
१८.	प्रत्यक्तरं वा प्रधानाहुतिहोमः ।
१९.	प्राक्संस्यमुदक्संस्थं वा हविर्होमः ।
२०.	अग्नेरुत्तरपूर्वभागे सौविष्टकृतहोमः ।
२१.	चतुरवत्तिनामवदानक्रमः ।
२२.	पञ्चावत्तिनां जमदग्नीनामवदानक्रमः ।

६

सूत्रम्.	विषयः.
२३.	हविष उत्तरार्धात् सौविष्टकृतमेकमवदानं, पञ्चावत्तिनो द्विरवदानं, सर्वेषां द्विरभिघारणम् इत्यवदानसम्पत्तिः ।
२४.	प्रधानावदान इव सौविष्टकृतेऽवदाने हविषां न प्रत्यभिधारणम् ।
२५.	सौविष्टकृतस्य हविषो होमे मन्त्रोपदेशः ।
२६.	स्तीर्णे बर्हिषि प्रणीतापात्रनिनयनम् ।
२७.	पाकयज्ञेषु पूर्णपात्रनिनयनस्यावभृथत्वरूपणम् ।
२८.	उपदिष्टस्याङ्गजातस्य सर्वपाकयज्ञतन्त्रत्वम् ।
२९.	हविशेषस्य दक्षिणात्वम् ।

नवमः खण्डः ।

१.	पशुकल्पाधिकारः ।
२.	शामित्रस्याग्नेरुत्तरतः संस्कृत्य प्रत्यङ्मुखमवस्थापितस्य पशोः समन्त्रकमार्द्रपलाशशाखया पश्चादुपस्पर्शः ।
३.	व्रीहियवमतीभिरद्भिः पुरस्तात् समन्त्रं प्रोक्षणम् ।
४.	तास्वप्सु किञ्चित् पाययित्वा तस्य पशोर्दक्षिणे बाहौ शेषस्य निनयनम् ।
५.	अमन्त्रकं त्रिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि कृत्वा पशोरुदङ्नयनम् ।
६.	नीयमानस्य पशोः पुरस्ताद् दीप्ताग्रस्य काष्ठस्य हरणम् ।
७.	उल्मुकाग्निरेव शामित्र इति तस्य तस्मिन्नायतने प्रतिष्ठापनम् ।
८.	वपाश्रपणीभ्यां पशोरन्वारम्भणमध्वर्युस्थानीयस्य ।
९.	तस्यान्वारम्भणं यजमानस्य ।
१०.	पशोः संज्ञपनवपोद्धारवपाश्रपणप्रकाराः, शामित्रौपासनाग्न्योः पर्यावर्तनेन प्रधानाग्नौ वपाहोमः ।
११.	अत्रैवाग्नौ स्थालीपाकश्रपणम् ।
१२.	पशोरेकादशावदानानि ।
१३.	अवदानक्रमः, अवदानेभ्यः प्राक् स्थालीपाकहोमः ।
१४.	अवदानैः सह स्थालीपाकहोमो वा ।

७

सूत्रम्.	विषयः.
१५.	प्रत्यङ्गं द्विर्द्विरवदानम् ।
१६.	तूष्णीं हृदयशूलचरणम् ।

---

दशमः खण्डः ।

१. चैत्ययज्ञे स्विष्टकृतः प्राग्बलिहरणम् ।
२. विदेशस्थस्यापि चैत्यस्य यागः ।
३. तदा पलाशवृक्षेण दूतं कारयित्वा तेन बलिहरणम् ।
४. समन्त्रकमुभौ पिण्डौ कृत्वा वीवधस्य शिक्ययोरभ्याधाय तस्य वीवधस्य दूतस्कन्धे निधानम् ।
५. इमं बलिं चैत्याय हरेति पिण्डमेकमभिमृश्य निर्देशः ।
६. अयं तुभ्यमिति दूतपिण्डमभिमृश्य वचनम् ।
७. अन्तरा भयसम्भावनायां दूताय खड्गादिदानम् ।
८. अन्तरा नौतार्याया नद्याः सत्त्वे प्लवरूपमलावुपात्रादिकं दूताय दत्वानेन तरितव्यमित्युपदेशः ।
९. धन्वन्तरिनामकचैत्ययज्ञे ब्रह्माग्न्योरन्तरा पुरोहिताय प्रथमं बलिहरणं पश्चाद् धन्वन्तरये । होमस्तु धन्वन्तरिमात्रस्य । विदेशस्थत्वे तु धन्वन्तरये सपुरोहितायैकः पिण्डो दूताय द्वितीयः ।

---

एकादशः खण्डः ।

१. शाखान्तरोपनिषदाम्नातानां गर्भलम्भनपुंसवनानवलोभनानामनुष्ठेयत्वम् ।
२. उपनिषदनध्ययने तृतीये मासि तिष्ये पुंसवनं — पूर्वेद्यू रात्रावुपोषिताया भार्याया द्वौ द्वौ माषौ यवं च प्रक्षिप्य प्रसृतेन त्रिर्दधिप्राशनम् ।
३. किं पिवसीति पुंसवनमिति च भर्तृभार्ययोस्त्रिरुक्तिप्रत्युक्तयः ।
४. अनवलोभनं — दूर्वां रसीकृत्य तूष्णीं नस्तःकरणम् ।

८

सूत्रम्.	विषयः.
५.	एकेषां मते द्वाभ्यामृग्भ्यां नस्तःकरणम् ।
६.	पुंसवनानवलोभनयोः प्राजापत्यः स्थालीपाकः । तत्राज्यभागान्ते नस्तःकरणं, ततः शृतहविष्यहोमः समन्त्रं पत्न्या हृदयदेशस्पर्शश्च ।

द्वादशः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	सीमन्तोन्नयनस्य चतुर्थे मासि कर्तव्यता, आधारसंस्कारत्वान्नास्य प्रतिगर्भमावृत्तिः, पूर्वयोस्तु गर्भसंस्कारत्वादावृत्तिः ।
२.	सीमन्तोन्नयनस्य शुक्लपक्षे पुंनक्षत्रेषु कर्तव्यत्वम् ।
३.	तस्य षष्ठेऽष्टमे वापि मासे कर्तव्यता । तत्र समन्त्रकं होमविधानम् ।
४.	शलादुस्तवकेन त्रिषु स्थानेषु श्वेतवर्णया शलल्या कुशस्तम्बैश्च समन्त्रकं सीमन्तव्यूहनं त्रिश्चतुर्वा ।
५.	वीणागाथिनोः संशासनं,
६.	प्रैषक्रमः ।
७.	गेयगाथावर्णनम् ।
८.	यां नदीमुपजीवन्ति, तस्याः सम्बोधनं गेयगाथासु ।
९.	पतिपुत्रवतीनां ब्राह्मणीनामुपदेशस्य यथावदनुष्ठानम् ।
१०.	वृषभस्य दक्षिणात्वम् ।

त्रयोदशः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	जातकरणम् ।
२.	जातस्योभयोः कर्णयोर्मेधाजननजपः ।
३.	समन्त्रकमंसयोरभिमर्शनम् ।
४.	नामकरणं, नामकरणकालश्च ।
५.	नामलक्षणम् ।

९

सूत्रम् .	विषयः.
६.	कामनाभेदेन नाम्नोऽक्षरनियमः ।
७.	पुंसो नाम्नि युग्माक्षरत्वनियमः ।
८.	स्त्रिया अयुग्माक्षरत्वम् ।
९.	अस्मिन्नेव कालेऽभिवादनीयस्य नाम्नः समीक्षणं, तस्य चोपनयनपर्यन्तं मातापितृव्यतिरिक्तस्याज्ञेयत्वम् ।
१०.	प्रोष्यागते पितरि पुत्रे वा पुत्रस्य शिरः परिगृह्य मूर्धनि त्रिरवघ्राय समन्त्रकं पितुर्जपः ।
११.	कुमार्यां त्विदं सर्वममन्त्रकम् ।

चतुर्दशः खण्डः ।

१. अन्नप्राशनम् ।
२. अन्नाद्यकामनायां व्यञ्जनत्वेनाजमांसप्राशनम् ।
३. ब्रह्मवर्चसकामनायां तथा तित्तिरिमांसप्राशनम् ।
४. तेजस्कामस्य घृतसंस्कृतौदनप्राशनम् ।
५. अकामस्य दधिघृतमधुमिश्रान्नप्राशनम् ।
६. अन्नप्राशनमन्त्रः ।
७. कुमार्यां अमन्त्रकमन्नप्राशनम् ।

---

पञ्चदशः खण्डः ।

१. चौलकालः ।
२. उक्तकालेन सह यथाकुलधर्मं विकल्पः ।
३. व्रीहियवमाषतिलैः पृथक् पूर्णानां चतुर्णां पात्राणामग्नेरुत्तरतः स्थापनम् ।
४. अग्नेः पश्चान्मातुरुत्सङ्गे कुमारस्योपवेश्यत्वम् ।
५. आनडुहं गोमयं शमीपर्णानि च पश्चादग्नेर्नवे शरावे उपनिधातव्यानि ।
६. मातुर्दक्षिणतः कुशस्तम्बान्यादाय पितुरासनम् ।

१०

सूत्रम्.	विषयः.
७.	पक्षान्तरे ब्रह्मणः कुशपिञ्जूलधारणम् ।
८.	मन्त्रेण शीतोष्णजलमिश्रणम् ।
९.	नवनीतं दधिकणान् वा गृहीत्वा तेन जलेन कुमारस्य शिरसखिः क्लेदनम् ।
१०.	क्लेदनमन्त्रः ।
११.	त्रयाणां त्रयाणां कुशपिञ्जूलानां दक्षिणे केशपक्षे निधानं, सकुशस्तम्बानां केशानां लौहेन क्षुरेण समन्त्रकं सन्धानं च ।
१२.	तेन क्षुरेण सपिञ्जूलानां केशानां समन्त्रकं प्रच्छेदः प्रथमः ।
१३.	प्रच्छिन्नानां प्रागग्राणां सकुशपिञ्जूलानां केशानां शमीपर्णैः सह मात्रे प्रदानं मात्रा तेषामानडुहे गोमये निधानं च ।
१४.	एवं समन्त्रं द्वितीयतृतीयौ प्रच्छेदौ ।
१५.	उक्तैः सर्वैर्मन्त्रैश्चतुर्थः प्रच्छेदः ।
१६.	एवमुत्तरेऽपि केशपक्षे प्रागुक्तैर्मन्त्रैस्त्रयः प्रच्छेदाः । एवं सप्तसु प्रच्छेदेष्वेकविंशतेः कुशपिञ्जूलानां विनियोगः ।
१७.	समन्त्रकं क्षुरधाराया नीचीनं मार्जनम् ।
१८.	वपनं प्रति नापितस्य शासनम् ।
१९.	यथाकुलधर्मं केशसन्निवेशनम् ।
२०.	कुमार्यास्तूष्णीं वपनम् ।

---

षोडशः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	षोडशे वर्षे गोदानं चौलवत् ।
२.	मन्त्रेषु केशशब्दस्थाने श्मश्रुशब्दप्रक्षेपः ।
३.	इह श्मश्रुमात्रक्लेदनम् ।
४.	अत्र मन्त्रे मुखशब्दस्याधिकस्य प्रवेशनम् ।
५.	केशश्मश्रुनखलोम्नामुदक्संस्थताकरणाय नापितस्य शासनम् ।

११

सूत्रम् .	विषयः.
६.	आप्लुत्य वाग्यमनेनाहःशेषनयनम्, अनन्तरमाचार्यसकाशे वरदानाय वाग्विसर्गः ।
७.	गोमिथुनमाचार्यदक्षिणा ।
८.	अपरेद्युरहनि संवत्सरं व्रतादेशः ।

सप्तदशः खण्डः ।

सूत्रम् .	विषयः.
१.	अष्टमे वर्षे ब्राह्मणस्योपनयनम् ।
२.	गर्भाष्टमे वा ।
३.	जन्मनो गर्भाद्वैकादशे क्षत्रियस्य ।
४.	तथा द्वादशे वैश्यस्य ।
५.	त्रैवर्णिकानामुपनयनकालेष्वनुकल्पः ।
६.	तस्य व्यतिक्रमे तेषां पतितत्वम् ।
७.	तेषां प्रायश्चित्ताकरणे उपनयनादिनिषेधः ।
८.	त्रैवर्णिकानामजिनभेदः उपनयनं यज्ञोपवीतधारणं च ।
९.	वर्णभेदेन वस्त्रभेदः ।
१०.	वर्णभेदेन मेखलाभेदः ।
११.	वर्णभेदेन दण्डभेदस्तत्प्रमाणभेदश्च ।
१२.	दण्डेषु कामचारो वा ।
१३.	समन्वारब्धवति कुमारे होमानन्तरमग्नेरुत्तरत आचार्यस्यावस्थानम् ।
१४.	कुमारस्य चाचार्याभिमुख्येनावस्थानम् ।
१५.	उदकपूर्णे कुमारस्याञ्जलौ स्वाञ्जलिस्थमुदकं समन्त्रकमवक्षार्य समन्त्रकं कुमारस्य साङ्गुष्ठपाणिग्रहणं प्रथमम् ।
१६.	एवं द्वितीयं तृतीयं च समन्त्रकं पाणिग्रहणम् ।
१७.	समन्त्रकं कुमारस्य सूर्यप्रदर्शनम् ।
१८.	परिदानमन्त्रजपः ।
१९.	कुमारस्य 'युवा सुवासा' इत्यर्धर्चेन प्रदक्षिणावर्तनम् ।

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

१३

सूत्रम्.	विषयः.
२०.	कुमारस्यांसदेशयोः पाणी गमयित्वा 'तं धीरास' इत्यर्धर्चेन हृदयदेशस्पर्शः ।
२१.	पुनरप्यग्निं परिसमूह्य तूष्णीं समिदाधानम् ।
२२.	ब्रह्मचारिणस्तूष्णींहोमस्य च प्राजापत्यत्वेन प्रशंसा ।

अष्टादशः खण्डः ।

१.	एकेषां मते समन्त्रकं समिदाधानम् ।
२.	समिदाधानात् परमग्न्युपस्पर्शे मुखनिमार्जनं च ।
३.	समिदाधानप्रशंसा ।
४.	समन्त्रकमग्नेरुपस्थानम्, आचार्याभिवादनं सावित्र्युपदेशप्रार्थना च ।
५.	सावित्र्युपदेशप्रकारः ।
६.	यथाशक्ति सावित्रीं वाचयित्वा कुमारस्य हृदयदेशे समन्त्रकमूर्ध्वाङ्गुलेः पाणेरुपनिधानम् ।

एकोनविंशः खण्डः ।

१.	कुमारस्य ब्रह्मचर्यादेशनम् ।
२.	प्रतिवेदं द्वादशवार्षिकं ब्रह्मचर्यम् ।
३.	ग्रहणान्तं वा ।
४.	सायम्प्रातर्भिक्षाचरणम् ।
५.	सायम्प्रातः समिदाधानम् ।
६.	अप्रत्याख्यायिनि प्रथमभिक्षणम् ।
७.	अप्रत्याख्यायिन्यां वा ।
८.	भिक्षामन्त्रः ।
९.	भिक्षान्तरग्रहणे मन्त्रविशेषः ।
१०.	लब्धं भैक्षमाचार्याय निवेद्याहःशेषं यावत् स्थितिः ।
११.	अनुप्रवचनार्थं ब्रह्मोदनं श्रपयित्वाचार्याय निवेदनम् ।
१२.	'सदसस्पतिमिति मन्त्रेण प्रथमहोमः ।

१३

सूत्रम्.	विषयः.
१३.	सावित्र्या द्वितीयहोमः ।
१४.	तथा महानाम्न्यादिहोमः ।
१५.	ऋषिभ्यस्तृतीयहोमः ।
१६.	सौविष्टकृतश्चतुर्थहोमः ।
१७.	ब्राह्मणभोजनानन्तरं वेदसमाप्तिवाचनम् ।
१८.-	व्रतस्य कालनियमः ।
१९.	व्रतान्ते मेधाजननाख्यकर्मकरणम् ।
२०.	पलाशस्य कुशस्तम्बस्य वा त्रिः परिषेके मन्त्रवाचनम् इत्युपनयनसमाप्तिः ।
२१.	उपनयनेन व्रतादेशनव्याख्या ।
२२.	एवमनुपनीतस्योपनयनम् ।
२३.	प्रतिवेश्मुपनयनपक्षे द्वितीयाद्युपनयने वक्ष्यमाणो विशेषः ।
२४.	तत्र केशवपनस्य मेधाजननस्य च पाक्षिकत्वम् ।
२५.	निरुक्तपरिदानाभावः ।
२६.	निरुक्तकालस्य चाप्यभावः ।
२७.	प्रकारान्तरेण सावित्र्या अनुवचनम् ।

विंशः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	प्रमाणपरिमाणाभ्यामन्यूनानतिरिक्तानामृत्विजां वरणम् ।
२.	एकेषां मते कर्मसमर्थानामृत्विजां वरणम् ।
३.	चतुर्षु ऋत्विक्षु प्रथमं ब्रह्मणो वरणमन्येषां पौर्वापर्यनियमश्च ।
४.	सर्वेषां वरणस्य पाक्षिकत्वम् ।
५.	शाखाविशेषे सदस्यस्य सप्तदशस्य वरणम् ।
६.	तस्य कर्मोपद्रष्टृत्वम् ।
७.	पक्षान्तरे होतुरेव प्राथमिकं वरणम् ।
८.	होतुर्वरणमन्त्रः ।
९.	ब्रह्मणो वरणमन्त्रः ।
१०.	अन्येषां सदस्यान्तानां वरणमन्त्राः ।

१४

सूत्रम्.	विषयः.
११.	सर्वेषाम् ऋत्विजां वरणसमनन्तरं जप्यो मन्त्रः ।
१२.	जपानन्तरं होतुः प्रतिज्ञा ।
१३.	ब्रह्मणः प्रतिज्ञा ।
१४.	इतरेषामपि यथादेशं प्रतिज्ञा ।
१५.	याजयिष्यतः प्रतिज्ञानात् पूर्वं जपविशेषः ।
१६.	अन्यस्मै दत्तस्य प्रतिश्रुतस्य वार्त्विज्यस्याकर्तव्यता ।
१७.	अहीनक्रतोरप्यार्त्विज्यस्याकर्तव्यत्वम् ।
१८.	नीचदक्षिणस्य बहुवित्तस्याप्यार्त्विज्याकरणम् ।
१९.	व्याधितादीनामार्त्विज्याभावः ।
२०.	सोमप्रवाकं प्रति प्रश्नाः ।
२१.	कल्याणेषु याज्यादिषु कर्मणः कर्तव्यत्वम् ।
२२.	ऋत्विजां क्षीमांसयोः प्रतिषेधः ।
२३.	ऋत्विजां क्रत्वन्ते दक्षिणाग्निहोमानन्तरं गमनम् ।
२४.	अनाहिताग्नेः ऋत्विजो मन्त्रान्तरेण गृह्याग्नौ होमः ।

एकविंशः खण्डः ।

१. वरणानन्तरमृत्विजां मधुपर्काहरणम् ।
२, ३, ४. उपस्थितस्य स्नातकस्य राज्ञ आचार्यादीनां च मधुपर्काहरणम् ।
५. मधुपर्के द्रव्यमिश्रणप्रकारः ।
६. आसनादिद्रव्येष्वेकैकस्य त्रिस्त्रिनिवेदनम् ।
७. उदगग्रे विष्टरे मधुपर्क्यस्य जपित्वोपवेशनम् ।
८. प्रक्षालनार्थं विष्टरमाक्रम्य स्थित्वा वा पादप्रसारणम् ।
९. ब्राह्मणाय प्रथमं दक्षिणपादप्रसारणम् ।
१०. शूद्राय सव्यपादप्रसारणम् इतरयोर्यथेच्छम् ।
११. अर्घ्यग्रहणमाचमनीयं गन्धमाल्यादिपरिग्रहश्च ।
१२. आह्रियमाणं मधुपर्कं दृष्ट्वा मन्त्रजपः ।

१५

सूत्रम्.	विषयः.
१३.	समन्त्रमञ्जलिना मधुपर्कग्रहणं तदवेक्षणमनामिकाकनिष्ठिकाभ्यां त्रिः प्रदक्षिणमालोडनं पुरस्तान्निमार्जनं च ।
१४.	एवं दक्षिणपश्चिमोत्तरभागेषु निमार्जनम् ।
१५.	मन्त्रेण मध्यात् त्रिरुद्गृह्य प्रथमं प्राशनम् ।
१६.	मन्त्रान्तरेण द्वितीयं प्राशनम् ।
१७.	तथा तृतीयं प्राशनम् ।
१८.	सर्वप्राशनप्रतिषेधः ।
१९.	आ तृप्तेः पानप्रतिषेधः ।
२०.	मधुपर्कोच्छिष्टस्योदङ्मुखतया ब्राह्मणाय दानम् ।
२१.	ब्राह्मणालाभे मधुपर्कस्याप्सु त्यागः ।
२२.	सर्वप्राशनं वा ।
२३.	आचमनीयजलेनान्वाचमनं प्रथमम् ।
२४.	मन्त्रान्तरेण द्वितीयम् ।
२५.	आचान्ताय गोर्निवेदनम् ।
२६.	वधाभ्यनुज्ञायां जपित्वोङ्कुरुतेति वचनम् ।
२७.	उत्स्रष्टुकामस्य जपित्वोत्सृजतेति वचनम् ।
२८.	मधुपर्के भोजनस्यामांसत्वनिषेधः ।

द्वितीयोऽध्यायः ।

प्रथमः खण्डः ।

१. प्रतिसंवत्सरं श्रावणपौर्णमास्यां सर्पबलिः ।
२. अक्षतसक्तुभिः पूर्णस्य नवकलशस्य दर्व्याश्च नवे शिक्ये निधानम् ।
३. अक्षतान् धानाः कृत्वा तदर्धांशेऽसंस्कृतेन सर्पिषाञ्जनम् ।
४. अस्तमिते श्रपितस्य स्थालीपाकस्य होमचतुष्टयम्, एककपालस्य च पुरोडाशस्य सकृत् सर्वहोमः ।
५. अस्य पुरोडाशस्य घृतनिमज्जनमाविःपृष्ठता वा ।

१६

सूत्रम्.	विषयः.
६.	तस्य पुरोडाशस्य तेन घृतेन सह होमः ।
७.	अक्तानां धानानां समन्त्रकमञ्जलिना होमः ।
८.	अनक्तानां धानानां पुत्रादिभ्यो दानम् ।
९.	कलशाद् दर्व्या गृहीतानां सक्तूनां गृहस्य प्राच्यां दिशि शुचौ देशे प्रक्षेपः ।
१०.	बलिं प्रदक्षिणीकृत्य पश्चाद्भाग उपविश्योपांशु मन्त्रजपः ।
११.	समन्त्रमानुपूर्व्येण पुत्रादीनां परिदानम् ।
१२.	अन्तत आत्मनः परिदानम् ।
१३.	कर्तृबल्योरन्तरा गमनप्रतिषेधः ।
१४.	प्रत्यवरोहणपर्यन्तं सायम्प्रातर्बलिहरणम् ।
१५.	एकेषां मते सर्वासामाहुतीनां तस्मिन्नेव दिने उपहरणीयत्वम् ।

द्वितीयः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	आश्वयुजपूर्णमास्यामाश्वयुजीकर्मणः कर्तव्यता ।
२.	उक्तविधिना गृहमलङ्कृत्य पशुपतये स्थालीपाकं श्रपयित्वा होमः ।
३.	अञ्जलिना पृषातकहोमः स्विष्टकृतादि च ।
४.	सजूरित्यादिभिस्त्रिभिर्मन्त्रैराहिताग्नेराग्रयणस्थालीपाकहोमः ।
५.	अनाहिताग्नेरपि शालाग्नौ होमः ।

तृतीयः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	प्रत्यवरोहणकालः ।
२.	गृहं पूर्ववदलङ्कृत्य पायसं श्रपयित्वा द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां होमः ।
३.	अत्र होमे स्विष्टकृदभावः ।
४.	अग्निं समीक्ष्य मन्त्रजपो हेमन्तध्यानं च ।

१७

सूत्रम्.	विषयः.
५.	अग्नेः पश्चाद्भागे पलाशदिभिरलङ्कृतायां शय्यायामुपविश्य जपित्वा भार्यापुत्रादिभिः सह प्राक्शिरस उदङ्मुखत्वेन संवेशनम्।
६.	यथावकाशमितरेषां संवेशनम्।
७.	गृहिणः समीपे ज्येष्ठस्य तदनन्तरं तत्कनिष्ठस्येति वा संवेशनक्रमः।
८.	मन्त्रविदां सौर्यस्वस्त्ययनादिमन्त्रजपः।
९.	शयनादुत्थाय प्रतिदिशं सकृन्मन्त्रजपः।
१०.	चतुर्थसंहानात् परं सौर्यादिजपो ब्राह्मणभोजनं स्वस्तिवाचनं च।

---

चतुर्थः खण्डः।

सूत्रम्	विषयः
१.	हेमन्तशिशिरयोः कृष्णाष्टमीषु चतसृष्वष्टकाकरणम्।
२.	एकस्यां वाष्टम्यामष्टका।
३.	पूर्वेद्युः सप्तम्यां पितृभ्यो दानम्।
४.	ओदनकृसरपायसैश्चतुःशरावपारिमिततण्डुलकृतापूपैर्वा होमः।
५.	पशुना स्थालीपाकेन वाष्टकाकरणम्।
६.	उभयोरसम्भवे बलीवर्दस्य यवसमुष्टिप्रदानम्।
७.	त्रयस्यासम्भवेऽग्निना कक्षदाहः।
८.	यवसदाने कक्षदहने चैषा मेऽष्टकेति मनसा ध्यानम्।
९.	उक्तैः कल्पैः शास्त्रान्तराविहितैर्वाष्टकाया अवश्यकर्तव्यत्वम्।
१०.	अस्या अष्टकाया एकेषां मते देवता विश्वेदेवाः।
११.	आग्नेयी वा।
१२.	सौर्या वा।
१३.	नक्षत्राणि वा।
१४.	रात्रिर्वा।
१५.	ऋतवो वा।

१८

सूत्रम्.	विषयः.
१६.	पितरो वा ।
१७.	प्रजापतिर्वा ।
१८.	पशुकल्पे प्रोक्षणोपाकरणवर्जं पशुं संज्ञप्य वपाहोमः ।
१९.	पश्वङ्गस्थालीपाकस्यावदानानां स्थालीपाकान्तरस्य च सप्त होममन्त्राः ।
२०.	अष्टमी स्विष्टकृत आहुतिः ।
२१.	नवावराणां ब्राह्मणानां भोजनम् ।

पञ्चमः खण्डः ।

१. नवम्यामन्वष्टक्यम् ।
२. अष्टकार्थमुपाकृतस्य मांसस्यैकदेशेन संस्कृतेनात्र ब्राह्मणभोजनम् ।
३. अग्निप्रतिष्ठापनं परिस्तृते बर्हिषि नानाविधाना हविषामासादनं च ।
४. अस्य कर्मणः पिण्डपितृयज्ञकल्पेन कर्तव्यत्वम् ।
५. मधुमन्थवर्जमवसादितानां हविषां होमो मधुमन्थेन सह पितृभ्यो दानं पिण्डनिपरणं च ।
६. तैरेव द्रव्यैः पिण्डरूपेण मातृपितामहीप्रपितामहीभ्यो दानम् ।
७. स्त्रीपिण्डेषु सुरायवाग्वोरधिकतया दानम् ।
८. पिण्डद्वयपक्षे आयते द्वे लेखे, पिण्डषट्कपक्षे मण्डलाकाराः षड् लेखाः ।
९. पूर्वस्यां रेखायां पूर्वांसु वा तिसृषु रेखासु पित्रादीनां पिण्डदानम् ।
१०. अपरस्यामपरासु वा स्त्रीणाम् ।
११. वर्षतौ कृष्णत्रयोदश्यां माघावर्षनाम्नः कर्मणः कर्तव्यत्वम् ।
१२. प्रतिमासमपरपक्षत्रयोदश्यां पूर्ववत् कर्मणः कर्तव्यत्वम् ।
१३. पितृभ्यो देयस्य गन्धमाल्यादेर्युग्मसङ्ख्याकत्वम् ।

१९

सूत्रम्.	विषयः.
१४.	अष्टकादिषु नवावराणां ब्राह्मणानां भोजनम् ।
१५.	यथाशक्त्ययुग्मसङ्ख्यानां वा ।
१६.	आभ्युदयिकश्राद्धेषु युग्मसङ्ख्यानां ब्राह्मणानां भोजनम् ।
१७.	अन्येषु श्राद्धेष्वयुग्मानां ब्राह्मणानां भोजनम् ।
१८.	वृद्धिश्राद्धेषूपचारस्य प्रदक्षिणत्वमन्यत्राप्रदक्षिणत्वम् ।
१९.	आभ्युदयिकेषु तिलस्थाने यवाः ।

षष्ठः खण्डः ।

१.	रथारोहणाय समन्त्रकं पाणिभ्यामुभयोश्चक्रयोः पृथगभिमर्शः ।
२.	तथा समन्त्रकमक्षाभिमर्शः ।
३.	आरोहणमन्त्रस्तत्क्रमश्च ।
४.	समन्त्रकं रश्मिसम्मर्शः ।
५.	गमनसमये मन्त्रजपः ।
६.	शकटाद्यारोहणेऽप्येवम् ।
७.	शकटाद्यङ्गस्पर्शनमन्त्रः ।
८.	नावारोहणमन्त्रः ।
९.	नवरथारोहणे प्रसिद्धं वृक्षमविदाहिनं हृदं वा प्रदक्षिणीकृत्य फलवत्याः शाखाया आहरणम् ।
१०.	कुटुम्बोपकारकस्यान्तरस्य वाहरणम् ।
११.	व्यवहारार्थित्वे व्यवहारस्थानगमनम् ।
१२.	रथावरोहणक्रमो मन्त्रजपश्च ।
१३.	प्रत्यर्थ्यभिक्रमणे मन्त्रजपः ।
१४.	सूर्यास्तमये मन्त्रजपः ।
१५.	उषःकाले मन्त्रजपः ।

सप्तमः खण्डः ।

१.	गृहपरीक्षणम् ।
२.	प्रशस्तभूमिलक्षणम् ।

२०

सूत्रम्.	विषयः.
३.	ओषधिवनस्पतिमत्याश्च भूमेः प्रशस्तत्वम् ।
४.	कुशादिमत्याश्च प्रशस्तत्वम् ।
५.	वास्तुगतानां कण्टकिक्षीरिवृक्षाणां समूलोत्पाठ्यत्वम् ।
६.	अपामार्गादीनामपि समूलोत्पाठ्यत्वम् ।
७.	सर्वत उच्छ्रितायां मध्ये निम्नायां भूमौ गृहनिर्माणस्य प्रशस्तत्वं तत्र प्राच्यां दिशि शयनीयस्य कर्तव्यता ।
८.	पूर्वोक्तलक्षणसम्पन्नस्य वास्तुनः सर्वसमृद्धत्वम् ।
९.	शयनीयस्योत्तरतो महानसम् ।
१०.	एवं कृतस्य महानसस्य बह्वन्नता ।
११.	उदीच्यां दक्षिणाप्रवणे देशे सभानिर्माणं तत्फलं च ।
१२.	अस्यां सभायां यूनां दोषावहत्वम् ।
१३.	गृहमध्यदेशे कृतायाः सभायाः सर्वशुभावहत्वम् ।

अष्टमः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	वास्तुपरीक्षाक्रमः ।
२.	जानुमात्रं खातैः पांसुभिर्गर्तपूरणम् ।
३.	आधिक्ये प्रशस्तत्वम् ।
४.	समे निर्दोषत्वम् ।
५.	न्यूने गर्हितत्वम् ।
६.	अस्तमिते सूर्ये खातस्य गर्तस्य जलेन पूरणम् ।
७.	उदिते सूर्ये किञ्चिच्छिष्टोदकं गर्तमुत्तममार्द्रं मध्यमं शुष्कं त्वधमम् ।
८.	ब्राह्मणवास्तुप्रकारः ।
९.	क्षत्रियवास्तुप्रकारः ।
१०.	वैश्यवास्तुप्रकारः ।
११.	एवं परीक्षितस्य वास्तुनो हलेन बहुशः कृष्ट्वा समचतुरश्रीकरणम् ।
१२.	दीर्घचतुरश्रीकरणं वा ।

२१

सूत्रम्. विषयः.

१३. त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य समन्त्रं प्रोक्षणम् ।
१४. मन्त्रान्तरेणाविच्छिन्नोदकधारया त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य प्रोक्षणम् ।
१५. अवान्तरगृहेषु वंशप्रभेदस्याकर्तव्यता ।
१६. स्थूणानां गर्तेषु शैवालविशेषाणां शैवलस्य च निधापनम् ।
१७. एवं करणे फलश्रुतिः ।
१८. मध्यमस्थूणागर्ते यवव्रीहियुतानामपां समन्त्रमासेचनम् ।
१९. समन्त्रं मध्यमस्थूणाप्रतिष्ठापनम् ।

नवमः खण्डः ।

१. स्थूणायामाधीयमानस्य वंशस्यानुमन्त्रणम् ।
२. सदूर्वासु चतसृषु शिलासु मणिकप्रतिष्ठापनम् ।
३. मणिकप्रतिष्ठापने मन्त्रान्तरोपदेशः ।
४. मणिकेऽपां समन्त्रमासेचनम् ।
५. व्रीहियवमतीभिरद्भिर्वास्तुशान्तिः ।
६. तत्र हिरण्यमवधाय मन्त्रजपः ।
७. अगारमध्ये स्थालीपाकहोमो ब्राह्मणभोजनं स्वस्तिवाचनं च ।

दशमः खण्डः ।

१. नूतनगृहप्रवेशवदेव क्रयादिप्राप्तगृहस्यापि कर्मणः कर्तव्यता ।
२. व्रीह्यादिबीजानि स्थापयित्वा पश्चाद् गृहप्रवेशः ।
३. क्षेत्रकर्षणे ग्राह्याणि नक्षत्राणि ।
४. क्षेत्रे होमदिङ्निरूपणं, होमजपयोर्विकल्पः ।
५. प्रतिष्ठमानानां गवामनुमन्त्रणम् ।
६. आयतीनां गवामनुमन्त्रणम् ।
७. तत्रैव मन्त्रान्तरम् ।
८. गवां सङ्घातदर्शने मन्त्रजपः ।

२२

तृतीयोऽध्यायः ।

प्रथमः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	पञ्च महायज्ञाः ।
२.	तेषां नामानि ।
३.	तेषां प्रत्येकं लक्षणानि ।
४.	तेषामहरहः कर्तव्यता ।

---

द्वितीयः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	स्वाध्यायविधिः ।
२.	स्वाध्यायाध्ययने नियमविशेषाः ।
३.	ओङ्कारपूर्विकाणां व्याहृतीनां प्रथमं वक्तव्यत्वम् ।
४.	पच्छ इत्यादिक्रमेण सावित्र्या अनुवचनम् ।
५.	अनन्तरं वक्ष्यमाणस्य स्वाध्यायस्याध्ययनम् ।
६.	तानि च ऋगादीनि पुराणान्तानि ।
७.	तेषामध्ययने पयःप्रभृत्याहुतिभिरिव देवतानां तृप्तिकथनम् ।
८.	तथा पितॄणां तृप्तिकथनम् ।
९.	देशकालाद्यनुरोधेन यावच्छक्यमध्ययनस्य कर्तव्यत्वम् ।
१०.	अध्ययनसमापनमन्त्रः ।

---

तृतीयः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	प्राजापत्यतीर्थेन देवतातर्पणम् ।
२.	तर्पयितव्यानां देवानां परिगणनम् ।
३.	दैवेन तीर्थेनर्षितर्पणम् ।
४.	तर्पयितव्यानामृषीणां परिगणनम् ।
५.	पितृभिः सह प्राचीनावीतिना तर्पयितव्यानां परिगणनम् ।
६.	पितृतीर्थेन पितॄंस्तर्पयित्वा गृहमागत्य वैश्वदेवान्तेऽतिथिभ्यो दक्षिणादानम् ।