BharatKosha
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

Page 315 of 486

Read in context
Page 315

द्वादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २६३

मिमृशति—"प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनाऽन्नेनाऽऽ- प्यायस्वे"ति ॥ १० ॥

अनु०—उसके बाद "अमृतापिधानमसि" कहकर जल पिए, आचमन कर "प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनाऽन्नेन आप्यायस्व" (तुम प्राणों को जोड़ने वाला ग्रन्थि हो, तुम रुद्र हो, अन्त करने वाले मृत्यु बनकर मुझमें प्रवेश न करो। इस अन्न द्वारा वृद्धि प्राप्त करो ) कहकर हृदय प्रदेश का स्पर्श करे ॥ १० ॥

अमृतस्याऽपिधानमुपरि प्रच्छादनं उदकं तत्त्वमसीति मन्त्रार्थः। अभिम- र्शनमन्त्रस्य वामदेव ऋषिः काण्डर्षिर्वा। निचृद्गायत्री छन्दः जीवो देवता। हृदयं जीवायतनं तत्रस्थो जीव आमन्त्र्यते। ग्रन्थिः बन्धनं प्राणायतनं असि रुद्रः अन्तकः अन्तकरस्सन् मा अन्तःविश अन्तको मा भूरित्यर्थः। यज्जीवितं मम तेनाऽन्नेन मां आप्यायस्व वर्धय ॥ १० ॥

पुनराचम्य दक्षिणे पादाङ्गुष्ठे पाणी निस्रावयति"अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः। ईशस्सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्व- भुगि"ति ॥ ११ ॥

अनु०—पुनः दूसरी बार आचमन कर, दाहिने पैर के अँगूठे पर अपने हाथ से जल की बूंदें यह कहते हुए गिराए—"अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः। ईशस्सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्" ( अङ्गुष्ठ के आकार का पुरुष जो अंगु- ष्ठ मात्र आकाश का आश्रय लेता है, सम्पूर्ण संसार का स्वामी है, विश्व का भोक्ता है, प्रसन्न होवे ) ॥ ११ ॥

पाणिभ्यामिति द्विवचनात् द्वाभ्यां हस्ताभ्यामुदकं निस्रावयेत्। अङ्गुष्ठमात्र इत्यृचः वामदेव ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः आत्मा देवता। मात्रच्प्रत्ययः। अद्य परमात्मा स्मृतः पुरुषः पुरि शेत इति व्युत्पत्त्या। आह च कृष्णद्वैपायनस्सा- वित्र्युपाख्याने— अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं विचकर्ष यमो बलात् ॥ इति ॥ तत्परिमाणश्च तदाश्रयश्चाऽसावीश्वरः जगतो जङ्गमस्य सर्वशब्दात्स्थावर- स्य प्रभुः प्रभूतं प्रियतमं विश्वं भुनक्ति भुङ्क्त इति वा विश्वभुक् ॥ ११ ॥

हुतानुमन्त्रणमूर्ध्वहस्तस्समाचरेत्—"श्रद्धायां प्राणे निविश्या- ऽमृतं हुतम्। प्राणमन्नेनाऽऽप्यायस्वे"ति पञ्च ॥ १२ ॥

अनु०—हाथ ऊपर उठाकर हुत अन्न का "श्रद्धायां प्राणे निविश्यामृतं हुतम्। प्राणमन्नेनाप्यायस्व।" आदि पाँच मन्त्रों से अनुमन्त्रण करे ॥ १२ ॥