BharatKosha
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

by महाकवि दण्डी

Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)

DevanagariHindipublished474 pages

Page 199 of 474

Read in context
Page 199

शिरोधरोद्देशदृश्यमाननिष्टप्ततपनीयसूत्रपर्यस्तपद्मरागरुचकम्, अर्धल- दयाधरकर्णपाशनिभृतकुण्डलम्, उपरिपरावृत्तश्रवणपाशरत्नकर्णिकाकिरण- मञ्जरीपिञ्जरितविषमव्याविद्धाशिथिलशिखण्डबन्धम्, आत्मप्रभापटलदु- र्लक्ष्यपाटलोत्तराधरविवरम्, गण्डस्थलीसंक्रान्तहस्तपल्लवदर्शितकर्णावतं- सकृत्यम्, उपरिकपोलादर्शवलनिषक्तचित्रवितानपत्रजातजनितविशेषक-

ताया निःश्वासाधिक्यादतनुतरेणेति । आतिरश्चीनेति-आतिरश्चीने ईषद्वक्रे बन्धुरे उन्नतानते शिरोधरोद्देशे ग्रीवाप्रदेशे दृश्यमानं लक्ष्यमाणं निष्टप्ते गलिते तप- नीयसूत्रे सुवर्णतन्तौ पर्यस्तं लम्बमानं पद्मरागरुचकं पद्मरागनिर्मितग्रीवाभरणवि- शेषो यस्मिंस्तद् यथा तथा । अर्धलक्ष्येति-अर्धलक्ष्यः अर्धदृश्यमानः अधरः अधोभागो यस्य तादृशमिति कुण्डलविशेषणं कर्णपाशे शोभनकर्णे निभृतं निश्चलं कुण्डलं यस्मिन् कर्मणि तद् तथा तथा । उपरीति-उपरि ऊर्ध्वदेशे परावृत्तः समुत्तानो यः श्रवणपाशः कर्णपाशस्तस्य रत्नकर्णिकायाः रत्ननिर्मित- कर्णाभरणस्य किरणमञ्जरीभिर्मयूखमालाभिः पिञ्जरितः पिञ्जीकृतः विषमव्या- विद्धः । विषमप्रकारेण बद्धः वेणीकृत इति यावत् अतएवाशिथिलः अस्तस्तः शिखण्डबन्धः केशकलापो यस्मिंस्तत्तथा तथा। आत्मप्रभेति-आत्मनः स्वस्यैव प्रभापटलेन कान्तिनिचयेन दुर्लक्ष्यमविभाव्यं पाटलस्य श्वेतरक्तस्य उत्तराधर- स्योष्ठस्य विवरं छिद्रं यस्मिंस्तत्तथा तथा । गण्डस्थलीति-गण्डस्थल्यां कपोल- देशे संक्रान्तो मिलितो यः करपल्लवः करकिसलयं तेन दर्शितं प्रकटितं कर्णा- वतंसस्य कर्णभूषणस्य कृत्यं कार्यं यस्मिंस्तत्तथा तथा । कपोलसंक्रान्तकर एव तस्याः कर्णपल्लवोऽभवदिति भावः । उपरीति-उपरिकपोलः उत्तानगण्डप्रदेशः स एवादर्शो मुकुरस्तस्य तले निषक्तेन प्रतिबिम्बितेन चित्रवितानस्य नानावर्णो- ल्लोचस्य पत्रजातेन पत्राकारचिह्नसमूहेन जनिता उत्पादिता विशेषकक्रिया

जिसका अतिक्षीण अक्षि प्रदेश कुछ कम्पित हो रहा है। दीर्घ निःश्वासोंके आनेसे कठोर कुचमंडल कम्पमान हो रहा है। (क्योंकि सोनेमें सांस वेगसे चलती है) जिसके गलेमें पद्मराग मणिकी माला है जो, सुवर्णके तारोंसे गूंथी हुई कुछ इधर-उधर तिरछी पड़ी हुई है। जिसके कानोंका आधा हिस्सा दिखाई दे रहा है ऐसे सुन्दर कानोंमें जिसने कुण्डल धारण किये हैं। जिसने अपने कानोंके ऊपरी भागमें रत्ननिर्मित कर्णिकाभूषण धारण किया है जिसकी किरणजालोंकी प्रभा से, विषम रूपसे बांधे गये जिससे कुछ ढीले भी पड़ गये हैं ऐसे केशकलापोंकी, शोभा (कृष्णत्व) को पीला बना दिया है। जिसने अपनी कान्तिके पुञ्जसे पाटल (श्वेतरक्त) अपने ओष्ठविवरको दुर्लक्ष्य बना दिया है।