BharatKosha
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

by महाकवि दण्डी

Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)

DevanagariHindipublished474 pages

Page 355 of 474

Read in context
Page 355

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५५

रितस्य त्रिभागशेषलूनस्याङ्गणकदलीपलाशस्योपरि दत्तशरावद्वयमार्द्रम- भिमृशन्नतिष्ठत् । सा तु तां पेयामेवाग्रे समुपाहरत् । पीत्वा चापनीताध्व- क्लमः प्रहृष्टः प्रक्लिन्नसकलग़ात्रः स्थितोऽभूत् । ततस्तस्य शाल्योदनस्य दर्वीद्वयं दत्त्वा सर्पिर्मात्रां सूपमुपदंशं चोपजहार । (३३) इमं च दध्ना च त्रिजातकावचूर्णितेन सुरभिशीतलाभ्यां च

पाण्डुहरितस्य-ईषत्पक्वस्य । त्रिभागेति-त्रयो भागा अंशाः शेषा अवशिष्टा यस्मिन् कर्म्मणि तद् यथा तथा लूनस्य छिन्नस्य । अङ्गणेति-अङ्गणे गृहचत्वरे या कदली रम्भावृक्षः तस्याः पलाशस्य पत्रस्य । आर्द्रं जलक्षालितम् । दत्तं भोजनार्थमर्पितं यत् शरावद्वयं तद् अभिमृशन् हस्तेन स्पृशन् । सा कन्या। पेयां ससिक्यां मण्डमित्यर्थः । पेया सिक्तसमन्वितेति वैद्यकशास्त्रम् । अग्रे आदौ । समुपाहरत् परिवेषितवती । अपनीताध्वक्लमः-दूरीकृतमार्गश्रमः । प्रहृष्टः पानेन तुष्टः । प्रक्लिन्नसकलगात्रः-उष्णमण्डपानात् स्वेदव्याप्तनिखिलावयवः । तस्य पूर्वं- पाचितस्य । शाल्योदनस्य तण्डुलभक्तस्य । दर्वीद्वयं दर्वीद्वयपरिमाणम् । सर्पि- र्मात्रां स्वल्पं घृतम् । सूपं पक्वद्विदलम् । उपदशं व्यञ्जनम् शाकादीति यावत् । उपजहार-अर्पितवती । (२३) इमं शक्तिकुमारम् । त्रिजातकेति-त्रिजातकं सुगन्धिद्रव्यविशेषः- त्रिकटु वा तेनावचूर्णितमालोडितं तेन तादृशेन दध्ना। सुरभिशीतलाभ्यां सुग-

आदि अर्पित किया जिन्हें उसने देहमें मर्दनकर स्नान किया। स्नानकर उसने अपनी देह पोंछकर घरके भीतर प्रवेश किया। वहाँपर उसे उसने काष्ठासन (पीढ़ा) पर बैठाया। फिर आंगनमें उत्पन्न हुए पके केलेके पत्तोंको तीन भागोंमें तोड़ लायी अर्थात् पत्तेका एक एक चौथाई भाग छोड़ दिया। उन पत्तोंके ऊपर जल छिड़क उसने उन मिट्टीके पात्रोंमें रखे हुए माड़को हाथसे स्पर्शित करते हुए परोसना आरम्भ किया और परोसकर उस पेय पदार्थ (माड़) को अतिथिके आगे धर दिया [वैद्यकके अनुसार पेय पदार्थ कुछ उष्ण होना चाहिये।] उस माड़को पीनेसे अतिथिका सारा मार्गश्रम दूर हो गया और उसके शरीरके सारे अवयव रोमांचित हो गये, चित्त प्रफुल्लित हो गया। तदनन्तर उसने उस अतिथिको पके चावल दो कलछुल पत्तेपर परोस दिये। एवं थोड़ा घी, दाल, शाकादि भी परोस दिया। (३३) इस रीतिसे उस कन्याने उस अतिथिको, त्रिकटु अथवा त्रिजातकी सुगन्धिसे युक्त पदार्थ, दही, सुगन्धित और शीतल काञ्जी (एक पीनेवाली वस्तु) तथा मट्ठा परोसा जिससे उस अतिथिने खूब भोजन किया। वह अतिथि इन उपकरणोंसे पदार्थोंसे-इतना

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu