BharatKosha
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 457 of 600

Read in context
Page 457

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ४ ॥ ४१६ सदा वर्तमान (वीरान्) वीरों को (धाः) धारण कर। [इस दसवें मन्त्र के घोर आङ्गिरस ऋषि और शेष सूक्त के विश्वामित्र ऋषि हैं ] ॥ ७--पिबा वर्धस्व तव घा सुतास इन्द्र सोमासः प्रथमा उतेमे । यथापिबः पूर्व्याँ इन्द्र सोमाँ एवा पाहि पन्यो अद्या नवीयान्—ऋ० ३ । ३६ । ३ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] (पिब वर्धस्व) पी और बढ़, (प्रथमाः) पहिले (उत इमे) और यह [अब ] (सुतासः) निचोड़े हुये (सोमासः) सोमरस [ऐश्वर्य करने वाले सोमलता आदि तत्त्व रस ] (तव घ) तेरे ही हैं। (इन्द्र) हे इन्द्र ! (यथा) जैसे (पूर्व्यान्) पूर्व जनों के सिद्ध किये हुये (सोमान्) सोमों [तत्त्वरसों] को (अपिबः) तूने पिया है, (एव) वैसे ही (पन्यः) प्रशंसनीय और (नवीयान्) नवीनतर [अधिक बल वाला] तू (अद्य) आज (पाहि) [उनकी ] रक्षा कर ॥ कण्डिका ४ ॥ अथाध्वर्यो शंꣳसावोमिति, स्तोत्रियानुरूपाय प्रगाथायोक्थमुखाय परि- धानीयाया इति पञ्चकृत्व आह्वयन्ते । पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः। सर्वे ऐन्द्राणि त्रैष्टुभानि शंसन्ति । ऐन्द्रं हि त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳ सवनम्। सर्वे समवतीभिः परिदधति, तद्यत् समवतीभिः परिदधति । अन्तो वै पर्यासोऽन्त उदर्कः, अन्तेनैवान्तं परिदधति । सर्वे मद्वतीभिर्यजन्ति, तद्यत् मद्वतीभिर्यजन्ति । सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्ति । यद्यज्ञेऽभिरूपं, तत् समृद्धम् । सर्वे ऽनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टकृत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् स्विष्टकृतमन्तरयामेति । अन्तरिक्षलोको माध्यन्दिनं सवनम् । तस्य पञ्च दिशः, पञ्चोक्थानि माध्यन्दिनस्य सवनस्य । स एतैः पञ्चभिरुक्थैरेताः पञ्च दिश आप्नोत्येताः पञ्च दिश आप्नोति ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में (शंसावोम् ) मन्त्र को पांच बार बोलें ॥ (अथ अध्वर्यो शंसावोम् इति, स्तोत्रियाय, अनुरूपाय, प्रगाथाय, उक्थ- मुखाय, परिधानीयायै इति, पंचकृत्वः आह्वयन्ते) फिर (अध्वर्यो शंसाव ओम्) हे अध्वर्यो ! हम दोनों स्तुति करें, हां—इस मन्त्र से स्तोत्रिय [ स्तुति योग्य व्यवहार] के लिये, अनुरूप [ विषय की अनुकूलता ] के लिये, प्रगाथ [ उत्तम गान ] के लिये, उक्थमुख [यज्ञ की मुख्यता ] के लिये और परिधानीया [ समाप्ति क्रिया ] के लिये--इस प्रकार पांच बार वे बोलते हैं। (पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तः यज्ञः ) पांच पाद वाला [ अथवा पांच दिशाओं में व्यापक ] पङ्क्ति [ छन्द विशेष, अथवा विस्तार शक्ति प्रकृति ] है, पङ्क्ति [ विस्तार ] वाला यज्ञ है। (सर्वे ऐन्द्राणि त्रैष्टुभानि शंसन्ति ) सब ऋत्विज् इन्द्र देवता ४–(पञ्चकृत्वः) पञ्चवारम् (पङ्क्तिः) पचि विस्तारे व्यक्तीकरणे च- क्तिन् । विस्तारः ! गौरवम् । छन्दविशेषः (पाङ्क्तः) गो० उ० ३ । २० । विस्तार- युक्तः । अन्यद्गतम्—गो० उ० ३ । १६ ॥