गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
by श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी)
Page 191 of 647
Read in context॥ श्रीवेदान्तदर्शनम् — द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः (स्मृतिपादः) ॥ (स्मृत्यनवकाशाधिकरणशेषः — साङ्ख्यस्मृतिनिरासः) पूर्वपक्ष-सङ्गति-परिहारः — एको हि साक्षाद् भगवदवतारो वासुदेवाख्यो महर्षिः कपिलो यः स्वायम्भुवाय ब्रह्मणे देवेभ्य आसुरये भृग्वादये च श्रुत्यनुकूलं साङ्ख्यं प्रोवाच। अपरस्तु तत्समाननामा कश्चिद् निरीश्वरसाङ्ख्यप्रणेता कपिलः श्रुतिविरुद्धं कुतर्कमूलकं मतमासुरीसंज्ञकाय कस्मैचिदुपादिक्षत्। अतो वैदिकसिद्धान्तविरोधाद् अनाप्तप्रणीतत्वाच्च निरीश्वरसाङ्ख्यस्मृतेरप्रामाण्ये न कोऽपि दोषः। सूत्रम् २: इतरेषां चानुपलब्धेः ॥ २.१.२ ॥ पदच्छेदः — इतरेषाम्, च, अनुपलब्धेः। अन्वयः — इतरेषां (साङ्ख्योक्तानां तत्त्वानां) च (वेदेषु) अनुपलब्धेः (साङ्ख्यस्मृतिरप्रमाणम्)। गोविन्दभाष्यम् (श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचितम्) — इतरेषां च कापिलपरिकल्पितानां तत्त्वानां वेदेष्वनुपलब्धेर्नास्ति साङ्ख्यस्मृतेः प्रामाण्यम्। सा हि स्मृतिर्जीवानां विभुत्वं सर्वगतत्वं चाभ्युपगच्छति। प्रकृतेरेव बन्धमोक्षाविति वदति। बन्धमोक्षौ प्रकृतेर्धर्मविशेषौ न तु पुरुषस्येति तस्या मतम्। सर्वेश्वरः सर्वप्रशासिता पुरुषोत्तमश्च नास्तीत्यपि सा प्रतिपादयति। कालस्यापि वस्तुसत्तां न स्वीकरोति, पञ्च प्राणांश्च करणसामान्यवृत्तिमात्रत्वेन गणयति। एतेषामितरेषां च सिद्धान्तानां वेदे कुत्राप्यनुपलब्धेः साङ्ख्यस्मृतिरवैदिकी हेया चेति सिद्धम्। सूत्रार्थ एवं हिन्दी-अनुवाद — (सूत्रार्थ) साङ्ख्य द्वारा कल्पित अन्य तत्त्वों की वेदों में उपलब्धि (वर्णन) न होने से भी साङ्ख्यस्मृति अमान्य है। (भाष्यभाव) वेदों में साङ्ख्यस्मृति के अनेक सिद्धान्त नहीं पाए जाते, अतः वह प्रमाण नहीं है। यथा—जीवों को सर्वव्यापी मानना, प्रकृति के ही बन्धन और मोक्ष मानना, सर्वेश्वर पुरुषोत्तम भगवान् के अस्तित्व को अस्वीकार करना, काल को काल्पनिक मानना तथा पञ्चप्राणों को केवल ज्ञानेन्द्रियों की सामान्य वृत्ति मानना—ये सभी वैदिक सिद्धान्तों से सर्वथा विपरीत हैं। ॥ अथ द्वितीयमधिकरणम् — योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् ॥ अधिकरण-परिचयः — योगस्मृतिनिरासः (योगस्मृतेरवैदिकत्वात् तत्प्रतिषेधः)। अवतरणिका एवं पूर्वपक्षः (श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचित गोविन्दभाष्यम्) — ननु साङ्ख्यस्मृतिर्मा भूद् वेदान्तव्याख्याने समर्था, श्रुतिविरोधात्। योगस्मृतिस्तु वेदान्तसमर्थिका भवितुमर्हति, तस्या वेदसम्मतत्वात्। तथाहि वेदेषु योगस्य बहुशः श्रवणं दृश्यते। कठोपनिषदि योगस्वरूपं निरूपितम् — "तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्।" (कठोपनिषद् २.३.११) पुनश्च तत्रैव फलकथनम् — "विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम्।" (कठोपनिषद् २.३.१८) श्वेताश्वतरोपनिषद्यपि योगासनं ध्यानविधिं च दर्शयति — "त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य।" (श्वेताश्वतरोपनिषद् २.८) एवं श्रुतिसिद्धत्वात् परमर्षिणा भगवता पतञ्जलिना प्रणीता योगस्मृतिः प्रमाणभूता वेदान्तार्थनिर्णायिका भवेदिति पूर्वपक्षः। हिन्दी-अनुवाद (पूर्वपक्ष) — शङ्का: भले ही साङ्ख्यस्मृति श्रुतिविरुद्ध होने से वेदान्त-व्याख्यान के योग्य न हो, किन्तु योगस्मृति तो वेदान्त के अनुकूल ही है; क्योंकि योग का विधान स्वयं वेदों में पाया जाता है। कठोपनिषद् (२.३.११) में कहा गया है: "इन्द्रियों की स्थिर धारणा को ही विद्वान् लोग योग मानते हैं।" उसी उपनिषद् (२.३.१८) में कहा गया है: "उसने इस ब्रह्मविद्या को और सम्पूर्ण योगविधि को प्राप्त किया।" श्वेताश्वतरोपनिषद् (२.८) में भी योगासन का निर्देश है: "वक्ष, ग्रीवा और मस्तक—इन तीनों अंगों को सीधा और सम रखकर मन द्वारा इन्द्रियों को हृदय में स्थापित करे।" अतः महर्षि पतञ्जलि-प्रणीत योगस्मृति वेदान्त-सिद्धान्त के अनुकूल होने से अवश्य मान्य होनी चाहिए।