गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
by श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी)
Page 356 of 647
Read in context॥ ब्रह्मसूत्रम् ॥ (स न वह्न्यादिवत्, तद्विधविशेषाभावात्) सूत्रार्थः—वह (परमेश्वर) अग्नि आदि की भाँति नहीं है, क्योंकि उसमें वैसे (स्थूल-सूक्ष्म आदि) भेद-विशेष नहीं हैं। ॥ श्रील बलदेवविद्याभूषणविरचितं गोविन्दभाष्यम् ॥ पूर्वसूत्रात् (३।२।१९) 'न' इति पदमत्राप्यनुवर्तते। अत्र कश्चिदाशङ्केत—यथा वन्हेः सूक्ष्मं स्थूलं चेति द्वे रूपे भवतः; यत्र सूक्ष्मं रूपमदृश्यमव्यक्तं च भवति, स्थूलं च रूपं दृश्यं व्यक्तं च भवति; तथैव परेशस्यापि द्वे रूपे भवितुमर्हत इति चेत्। अत्रोच्यते—'नैतदेवम्'। कुतः? सूत्रं व्याचष्टे—अग्न्यादिवत् तस्मिन् स्थूलसूक्ष्मभेदाभावात्। तथाहि बृहदारण्यकोपनिषदि पठ्यते— "अस्थूलमनण्वह्रस्वम्" (बृ० उप० ३।८।८) श्रुत्यर्थः—वह परब्रह्म परमेश्वर न स्थूल है, न सूक्ष्म (अणु), न ह्रस्व है और न ही दीर्घ। तथा च गरुडपुराणेऽप्युक्तम्— स्थूलसूक्ष्मविशेषोऽत्र न कश्चित्परमेश्वरे । सर्वत्रैव प्रकाशोऽसौ सर्वरूपेष्वजो यतः ॥ श्लोकार्थः—चूँकि वह अजन्मा परमेश्वर सर्वत्र और सभी रूपों में समान रूप से प्रकाशमान है, अतः उस परमेश्वर में स्थूल अथवा सूक्ष्म का कोई भेद विद्यमान नहीं है। अत्र पुनः कश्चिदाशङ्केत—यदा भक्ताः भक्त्या तं भजन्ति, तदापि परमेश्वरः सर्वदा तेषां समक्षं प्रादुर्भवन्नोपलभ्यते, अतः प्रेम्णा भजनेऽपि भगवान् सर्वदा प्रकट नहीं होते, यह सिद्ध होता है। इत्याशङ्कां परिजिहीर्षुः सूत्रकारोऽग्रिमं समाधानमाह—