किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

६

किरातार्जुनीयम्

कोषः— 'शरीरं वर्ष्म विग्रहः । कायो देहः क्लीबपुंसोः' इत्यमरः ।
हिन्दी— अर्जुन ने एक साँड़ से लड़कर एवं उसे पराजित कर, दूसरे साँड़ को विजयदर्प से नदीतट को गिराते हुए देखा। हृष्ट-पुष्ट होने के कारण वह साँड़ घमण्ड को साक्षात् मूर्ति सा दिखलाई पड़ता था ॥ ११ ॥

---

विमुच्यमानैरपि तस्य मन्थरं गवां हिमानीविशदैः कदम्बकैः ।
शरन्नदीनां पुलिनैः कुतूहलं गलद्दुकूलैर्जघनैरिवादधे ॥ १२ ॥

अन्वयः— हिमानीविशदैः गवां कदम्बकैः मन्थरं विमुच्यमानैः अपि शरन्नदीनां पुलिनैः गलद्दुकूलैः जघनैः इव तस्य कुतूहलम् आदधे ।

विग्रहः— शरद नद्यः शरन्नद्यस्तासां = शरन्नदीनाम् । गलन्ति दुकूलानि = गलद्दुकूलानि तैः = गलद्दुकूलैः । हिमानीवद्विशदानि, तैः = हिमानीविशदैः ।

अर्थः— हिमानीविशदैः = हिमसंघातशुभ्रैः । गवाम् = धेनूनाम् । कदम्बकैः = समूहैः । मन्थरं = मन्दम् । विमुच्यमानैः = मुच्यमानैः । अपि । शरन्नदीनाम् = शरत्सरिताम् । पुलिनैः = तटैः । गलद्दुकूलैः = वस्त्ररहितैः । जघनैः = जघनस्थलैः । इव । तस्य = अर्जुनस्य । कुतूहलम् = आश्चर्यम् । आदधे = आदितम् ।

कोषः— 'हिमानी हिमसंहतिः' इत्यमरः । 'कदम्बकं समूहे श्रीफले पुष्पविशेषके' इत्यमरः ।

हिन्दी— बर्फ की चट्टानों के समान श्वेत गायों के झुण्ड धीरे-धीरे शरत्कालीन नदियों के रेतीले तटों को छोड़ते हुए चले जा रहे थे जिन्हें देखकर अर्जुन उसी भाँति आश्चर्यचकित हुए जैसे कि कोई कामुक पुरुष रमणी के जघनस्थल से सरकती हुई सारी को देखकर होता है ॥ १२ ॥

---

गतान्पशूनां सहजन्मबन्धुतां गृहाश्रयं प्रेम वनेषु बिभ्रतः ।
ददर्श गोपानुपधेनु पाण्डवः कृतानुकारानिव गोभिरार्जवे ॥ १३ ॥

अन्वयः— पाण्डवः पशूनां सहजन्मबन्धुतां गतान् गृहाश्रयं प्रेम वनेषु बिभ्रतः आर्जवे गोभिः कृतानुकारान् इव गोपान् उपधेनु ददर्श ।

विग्रहः— सह जन्म येषां ते सहजन्मानः । सहजन्मान एव बान्धवास्तेषां भावः ताम् = सहजन्मबन्धुताम् । गृहमाश्रयो यस्य तत् = गृहाश्रयम् । अनुकुर्वन्तीत्यनुकाराः । कृता अनुकाराः यैस्तान् = कृतानुकारान् । गाः पान्तीति गोपास्तान् = गोपान् । धेनोः समीप उपधेनु ।