किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 385 of 707
Read in contextअष्टमः सर्गः । १२७
अन्वयः—वाचं यच्छति प्रिये निबद्धदृष्टिः उन्मुखी शिथिलाकुलोच्चया अपरा अंशुकं न समादधे। पुष्पेषु वृथा आहितम् पाणिपल्लवं च न विवेद।
विग्रहः—निबद्धा दृष्टिः यस्याः सा = निबद्धदृष्टिः। उद् मुखं यस्याः सा = उन्मुखी। शिथिलः आकुलश्च उच्चयो यस्याः सा = शिथिलाकुलोच्चया। पाणिः एव पल्लवो यस्तम् = पाणिपल्लवम्।
अर्थः—वाचं यच्छति = सम्भाषति। प्रिये = प्रियजने। निबद्धदृष्टिः = निश्चलदृष्टिः। उन्मुखी = ऊर्ध्वमुखी। शिथिलाकुलोच्चया = श्लथचलितनीवीबन्धा। अपरा = अन्या। अंशुकम् = परिधानम्। न समादधे = न धृतवती। पुष्पेषु = कुसुमेषु। वृथा = व्यर्थम्। आहितम् = आरोपितम्। पाणिपल्लवम् च। न विवेद = न जज्ञे। अत्रोपमारूपकयोः संकरः।
कोषः—'नारीकट्यंशुकग्रन्थो नीवी स्यादुच्चयोऽप्यथ' इति मार्तण्डः।
हिन्दी—प्रियतम से बात (प्रेमालाप) करती हुए कोई दूसरी अप्सरा मुख ऊपर उठाकर एकटक दृष्टि से देखती ही रह गई। उसका सारा नीवी-बंधन नीचे खिसक गया और प्रेमालाप में मुग्ध होने के कारण वह वस्त्र तक न सुधार सकी अर्थात् नग्ना हो गई। फूलों पर उसका पल्लव के समान कोमल हाथ भी नहीं पड़ रहा था॥ १५॥
सलीलमासक्तलतान्तभूषणं समासजन्त्या कुसुमावतंसकम्।
स्तनोपपीडं नुनुदे नितम्बिना घनेन कश्चिज्जघनेन कान्तया॥ १६॥
अन्वयः—आसक्तलतान्तभूषणं कुसुमावतंसकं सलीलं समासजन्त्या कान्तया कश्चित् स्तनोपपीडं नितम्बिना घनेन जघनेन नुनुदे।
विग्रहः—आसक्ता लतान्ता भूषणं यस्य तत् आसक्तलतान्तभूषणम्। लीलया सहितं = सलीलम्। स्तनाभ्याम् उपपीड्येति = स्तनोपपीडम्।
अर्थः—आसक्तलतान्तभूषणम् = पल्लवैः सह ग्रथितम्। कुसुमावतंसकं = पुष्पशेखरम्। सलीलम् = सविलासम्। समासजन्त्या = शिरसि प्रतिदधत्या। कान्तया = प्रेयस्या। कश्चित् = प्रियः। स्तनोपपीडम् = पयोधरोरःपीडम्। नितम्बिना = नितम्बयुतेन, घनेन जघनेन = स्थूलोरुस्थलेन। नुनुदे = नुन्नः।
कोषः—'पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः' इत्यमरः।
हिन्दी—आभूषणों के रूप में फूलों को अपने शिर पर खेल-खेल में धारण