किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 387 of 707
Read in contextअष्टमः सर्गः १२९
अर्थः—विलम्बमानाकुलकेशपाशया = विस्रंसमानविल्लुलितजटाजूटया। आविष्कृतबाहुमूलया = दर्शितकक्षप्रदेशया। कयाचित् कान्तया। तरुप्रसूनानि = पादपकुसुमानि। अपदिश्य = व्याजीकृत्य। सादरं = साभिलाषम्। मनोधिनाथस्य = प्रियतमस्य। मनः = चित्तम्। समाददे = आचकर्ष।
कोषः—'व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च' इत्यमरः।
हिन्दी—किसी दूसरी देवाङ्गना ने जिसके लहकते हुए केश लटक रहे थे, जिसका वक्ष भाग खुला हुआ था वृक्ष से फूल तोड़ने के बहाने अपने प्रियतम का मन अपनी ओर आकृष्ट कर लिया॥ १८॥
व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैरपारयन्तं किल पुष्पजं रजः।
पयोधरेणोरसि काचिदुन्मना प्रियः जघानोन्नतपीवरस्तनी॥ १९॥
अन्वयः—उन्नतपीवरस्तनी काचित् लोचनतः पुष्पजं रजः मुखानिलैः व्यपोहितुम् अपारयन्तं किल प्रियम् उन्मनाः पयोधरेण उरसि जघान।
विग्रहः—उन्नतौ पीवरौ च स्तनौ यस्याः सा = उन्नतपीवरस्तनी। पुष्पाज्जायतइति = पुष्पजम्। मुखानामनिलेः = मुखानिलैः।
अर्थः—उन्नतपीवरस्तनी = उदग्रस्थूलपयोधरी। काचित् = कान्ता। लोचनतः = स्वनेत्रात्। पुष्पजं रजः = पुष्पजातं परागम्। मुखानिलैः फूत्कारैः। व्यपोहितुम् = अपनेतुम्। अपारयन्तम् = अशक्नुवन्तम्। किल = अलीक, प्रियम् = प्रियतमम्। उन्मनाः = उत्सुका सती। पयोधरेण = स्तनेन। उरसि = वक्षसि। जघान = ताडयामास।
कोषः—'परागः पुष्पजं रजः' इत्यमरः।
हिन्दी—उन्नत और स्थूल पयोधरों वाली किसी दूसरी देवाङ्गनाने आँख से पुष्पराग को फूंक कर निकाल सकने में असमर्थ अपने प्रियतम के वक्षःस्थल में मुंह ऊँचा करके (पराग निकालने के बहाने) अपने स्तन से चोट मार दी॥ १९॥
इमान्यमूनीत्यपवर्जिते शनैर्यथाभिरामं कुसुमाग्रपल्लवे।
विहाय निःसारतयेव भूरुहान्पदं वनश्रीर्वनिातासु सन्दधे॥ २०॥
अन्वयः—यथाभिरामं कुसुमाग्रपल्लवे इमानि अमूनि इति शनैः अपवर्जिते वनश्रीः निःसारतया इव भूरुहान् विहाय वनितासु पदं सन्दधे।
१ कि०