किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 406 of 707
Read in context| १४८ | किरातार्जुनीयम् |
|---|
वारितः = अञ्जलिजलावरुद्धः। प्रवृद्धनिःश्वासविकम्पितस्तनः = सन्ततनिःश्वासकम्पमानपयोधरः। सविभ्रमाधूतकराग्रपल्लवः = सविलासकम्पितपाणिपल्लवः। विलासिनीजनः = प्रियाजनः। यथार्थताम् = विलासत्त्वम्। आप = प्राप।
हिन्दी— खेल-खेल में प्रियतमों ने उन अप्सराओं को अञ्जलि में भरे पानी से छींटे मार कर रोक लिया था जिससे जोर-जोर श्वास लेने के कारण अप्सराओं के स्तन हिल रहे थे और ये हाव भाव सहित अपने हाथों से प्रियतमों को ऐसा करने से रोकती हुईं 'विलासिनी' शब्द को सार्थक कर रही थीं॥ ४९॥
उदस्य धैर्यं दयितेन सादरं प्रसादितायाः करवारिवारितम्।
मुखं निमीलयन्नयनं नतभ्रुवः श्रियं सपत्नीवदनादिवाददे॥ ५०॥
अन्वयः— दयितेन धैर्यम् उदस्य सादरं प्रसादितायाः नतध्रुवः करवारिवारितम् निमीलयन्नयनं मुखं सपत्नीवदनात् इव श्रियम् आददे।
विग्रहः— नते भ्रुवौ यस्यास्तस्याः = नतध्रुवः। करवारिवारितम् = करवारिभिर्वारितम् = करवारिवारितम्। निमीलती नयने यस्य तत् = निमीलयन्नयनम्।
अर्थः— दयितेन = प्रियेण। धैर्यम् = काठिन्यम्। उदस्य = अपनीय सादरम् = आदरसहितम्। प्रसादिताया = प्रसन्नां नीतायाः। नतध्रुवः = अवनतभ्रूस्त्रियः। करवारिवारितम् = अञ्जलिरुद्धम्। विमीलयन्नयनम् = निमीलितनेत्रम्। मुखम् = आननम्। सपत्नीवदनात् इव = विपक्षमुखादिव। श्रियम् = शोभाम्। आददे = जग्राह। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।
कोषः— 'वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्।' इत्यमरः।
हिन्दी— एक प्रेमी गन्धर्व ने अधीर होकर अपनी प्रेयसी पर जल छोड़ना आरम्भ कर दिया। उस प्रेयसी ने प्रसन्न होकर मुंह नीचे झुका लिया और दोनों हाथों से अपना मुख ढक लिया। इस प्रकार ढका हुआ उसका मुख सौत के मुख ढकने के समान शोभित हो रहा था॥ ५०॥
विहस्य पाणौ विधृते धृताम्भसि प्रियेण वध्वा मदनाईचेतसः।
सखीव काञ्ची पयसा घनीकृता बभार वीतोच्छ्रयबन्धमंशुकम्॥ ५१॥
अन्वयः— धृताम्भसि पाणौ प्रियेण विहस्य विधृते मदनाईचेतसः वध्वाः वीतोच्छ्रयबन्धम् अंशुकम् पयसा घनीकृता कांची सखी इव बभार।
विग्रहः— मदनेन आर्द्रं चेतः यस्यास्तस्याः = मदनाईचेतसः वीतः उच्छ्रयबन्धो यत्र तत् = वीतोच्छ्रयबन्धम्।