किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ४१

सन्। व्यथते दुःखायते । 'पीडा बाधा व्यथा दुःखम्' इत्यमरः। अत्युत्कटभयदो- षादिविकारा दुर्वारा इति भावः। 'सर्वतो जयमन्विच्छेत्पुत्रा दिच्छेत्पराजयम्' इति न्यायादर्जुनोत्कर्ष कथनं युधिष्ठिरस्य भूषणमेवेति सर्वमवदातम् ।

अन्वयः— कथाप्रसङ्गेन, जनैः उदाहृतात्, तव, अभिधानात्, अनुस्मृताखण्डल सूनुविक्रमः, नताननः, सः (दुर्योधनः) सुदुःसहात्, मन्त्रपदात्, उरगः, इव, व्यथते ।

सुधा— कथाप्रसङ्गेन=वार्ताऽनुक्रमेण, जनैः = लोकैः, (वान्यपक्षे) कथाप्रसङ्गेन जनैः=विषवैद्यप्रवरलोकैः। उदाहृतात् = उच्चारितात्, तव = भवतः, युधिष्ठिरादेरि- त्यर्थः। अभिधानात् = नाम्नः, (वान्यपक्षे) तवाभिधात्=ताक्ष्यर्वासुकिनामकथनात्, अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः=स्मृतार्जुनपराक्रमः, (वान्यपक्षे) अनुस्मृता- खण्डलसूनुविक्रमः=स्मृतविष्णुपक्षिपद्वेगः, स्मृतगरुडवेग इत्यर्थः। नताननः नम्रमुखः सः, दुर्योधन इति शेषः। सुदुःसहात् = अतिदुःश्रवात्, मन्त्रपदात् = विषदूरीकरण- वाक्यविशेषात्, उरगः = सर्पः, इव, व्यथते = दुःखायते ॥२४॥

समासः— कथायाः प्रसङ्ग कथाप्रसङ्गस्तेन कथाप्रसङ्गेन । आखण्डलस्य सूनुः, आखण्डलसूनुः आखण्डलसूनोः विक्रमः आखण्डलसूनुविक्रमः, अनुस्मृतः, आखण्डलसूनुविक्रमो येन सः अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः। तच्च वश्च तौ, तार्क्ष्यवासुकी, तयोरभिधानमिति तवाभिधानं तस्मात्तवाभिधानात् । नतमाननं यस्य स नतानन्ः। मन्त्रस्य पदं, मन्त्रपदम्, तस्माद् मन्त्रपदात् ॥२४॥

व्याकरणम्— व्यथते = व्यथ = लट् ॥३४॥

वाच्यान्तरम्— कथाप्रसङ्गेन जनैः उदाहृताद्, अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमेण नताननेन तेन सुदुःसहान्मन्त्रपदाद् उरगेण इव तवाभिधानाद् व्यथ्यते ॥२४॥

कोषः— कथाप्रसङ्गो वार्त्तायां विषवैद्येऽपि वाच्यवत्' इति विश्वः। आख्याहे अभिधानं च नामधेयं च नाम च' इत्यमरः। 'सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ इति विश्वः। 'आखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुक्षास्तस्य तु प्रियाः इत्यमरः। 'विक्रमः पादप्रक्षेपे सामर्थ्येऽपि स कथ्यते' इति । 'आस्यं मुखं तु वदनमाननं वक्त्रमित्यपि' इति कोषः।

सारार्थः— गोष्ठ्यां यदि वार्त्तायाः प्रसङ्गेन केनचिन्मुखाद्भवतश्चर्चा दुर्योधनः शृणोति, तदा साधारण्येन भवतां विशेषादर्जुनस्य पराक्रमं स्मृत्वा यथा विषदूरीकरणमन्त्र- पाठश्रवणाद् विषधरः सर्पो विषं त्यक्त्वा स्वयं हतप्रतिभो भवति, तथा सोऽपि हतदर्पः सन् विषीदति ॥२४॥

४ किरात प्र. सर्ग