किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

५८ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

त्वां न विकरोतीति महच्चित्रमित्यर्थः। चेत इति। रुजार्थानां भाववचनानामज्वरेः इति षष्ठी न भवति। तत्र शेषाधिकाराच्छेषत्वस्य विवक्षितत्वादिति ॥३७॥

अन्वयः-अहम्, इमाम्, तावकीं, धियं, न वेद। चित्तवृत्तयः, विचित्ररूपाः, खलु। परां, भवदापदं, विचिन्तयन्त्याः, मम; आधयः, प्रसहं, चेतः रुजन्ति ॥३७॥

सुधा-अहम्=द्रोपदी, इमाम्=ईदृशीम्, तावकीम् = त्वदीयाम्=, धियम् = बुद्धिम् न वेद = न जानामि; चित्तवृत्तयः = मनोव्यापाराः, विचित्ररूपाः = भिन्नभिन्नप्रकाराः, खलु = किल भवन्तीति शेषः। पराम् =अत्यधिकाम्, भवदापदम् = भवद्विपत्तिम् :भवतामधोदशां दुर्दशामित्यर्थः। विचिन्तन्त्याः= विचारयन्त्याः मम = द्रौपद्याः, आधयः= मनोव्यथाः, प्रसहं = बलात्कारेण, सहसेत्यर्थः। चेतः= चित्तम्, रूजन्ति=भञ्जन्ति, इति भवतां दुर्दशामनुभवन्ती अहमपि दुःखेन परिभूये, भवांस्तु निर्विकार इव वर्तते इति सहृदयत्वं न सूचयति ॥३७॥

समासः-विचित्रं रूपं यस्यास्तां विचित्ररूपाम्। चित्तस्य वृत्तयश्चित्तवृत्तयः। भवतामापद् भवदापद् तां भवदापदम् ॥३७॥

व्याकरणम-वेद = विद् +लट्। रुजन्ति = रूज् +लट् ॥३७॥

वाच्यान्तरम्-मया इयं तावकी धीर्न विद्यते (न ज्ञायते)। चित्तवृत्तिभिर्वि- चित्ररूपाभिः (भूयते) परां भवदापदं विचिन्तयन्त्या मम आधिभिश्चेतः प्रसह्यं रूज्येत ॥३७॥

कोषः-'बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतीः' इत्यमरः। 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः। 'पुंस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः। 'विपत्त्यां विपदापदौ' इत्यमरः॥३७॥

सारार्थः-अहह ! सुखदुःखभेदविचारशून्या ईदृशी मतिस्तव कया दैवदुर्दशया समजनि, तन्मया न ज्ञातुं पार्यते क उपाय एवं स्याद्येन भवान् प्रकृतिस्था भविष्यति। किमधिकम्, भवदीयां दुर्दशामनुभूय ममापि मनो दुर्दशामग्नमिव प्रतिभाति ॥३७॥

भाषार्थः- हाय! आपकी इस दुर्मती को मैं नहीं समझ सकती, आदमियों की चित्तवृत्ति भी भिन्न-भिन्न होती है। आपकी इस विपत्ति को सोचते हुए मेरे चित्त को मनोव्यथा दुखाती है। किन्तु आपको तो जरा भी मालूम ही नहीं होता ॥३७॥

तदापदमेव श्लोकत्रयेणाह-

पुराधिरूढः शयनं महाधनं विबोध्यसे यः स्तुतिगीतिमङ्गलैः।
तदद्यदर्भामधिशय्य स स्थलीं जहासि निद्रामशिवैः शिवारुतैः ।। ३८ ।।