किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ६३

द्विषदिति । यद्यतः कारणादियं दशाऽवस्था । 'दशा वर्तविवस्थायाम्' इति विश्वः। द्विषन्तो निमित्तं यस्या सा । 'द्विषोऽमित्रे' इति शतृप्रत्ययः। अतो मे मनः समूलं साशयमुन्मूलयतीवोत्पाटयतीव । दैविकी त्वापन्न दुः खायेत्याह-परैरिति ।

परैः शत्रुभिर्पर्यासिताऽपर्यावतिता वीर्यसम्पद्येषां तेषां मानिनां पराभवो विद्ध्युत्सव खेति वैधम्र्येणार्थान्तरन्यासः। मानहानिर्दुःसहा, न त्वापदिति भावः॥४१॥

अन्वयः-यत्, इयं, दशा; द्विषन्निमित्ता (तवास्ति), ततः, समूलं, मे मनः, उन्मूलयति, इव । परैः अपर्यासितवीर्यसम्पदां, मानिनां, पराभवः, अपि, उत्सवः, एव (भवति) ॥४१॥

सुधा-यत् = यस्मात्कारणात्, इयम् = वर्तमाना, वनतासरूपेति शेषः। दशा= अवस्था, द्विषन्निमित्ता = शत्रुहेतुकी, तव युधिष्ठिरस्य वर्तते, तत् = तस्मात्, समूलं साश्रयम्, मे = मम, द्रौपद्या इति शेषः। मन = चित्तम्, उन्मूलयति = उत्पाटयति, इव । परैः = शत्रुभिः, अपर्यासितवीर्यसम्पदाम् = अपर्यावर्तितपौरुषसम्पत्तीनाम्, अनवरुद्धवि- क्रमाणादित्यर्थः। मानिनाम्=मनस्विनाम्, पराभवः=पराजय इत्यर्थः। अपि, उत्सवः = उद्धवः, हर्षोदयः एव भवति ॥४१॥

समासः-द्विषन्तः निमित्तं यस्याः सा द्विषन्निमित्ता । मूलेन सह वर्तते इति समूलम् । न पर्यासिता अपर्यासिता, अपर्यासिता, वीर्यसम्पद् येषां ते अपर्यासित-वीर्यसम्पदस्तषाम् पर्यासितवीर्यसम्पदाम् ॥४१॥

व्याकरणम्-उन्मूलयति = उत्+मूल+णिच्+लट् ॥४१॥

वाच्यान्तरम्-यद् अनया दशया द्विषन्निमिततया भूयते, ततः समूलेन मे मनसा उन्मूल्यते इव । परैरपर्यासितवीर्यसम्पदां मानिनां पराभवेनापि उत्सवेन एव भूयते ॥४१॥

कोषः-'रिपौ वैरियसपत्लारिद्विषद्वेषणदुर्हृदः' इत्यमरः। 'हेतुर्निमित्तकारण-बीजनिदानानि हेतौ स्यः' इति। 'दशा वर्तविवस्तायाम्' इति विश्वः। 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः। 'पराभवः परिभवः पराजय इतीर्यते'। 'अथ क्षण उद्धर्षो मह उद्धव उत्सवः इत्यमरः॥४१॥

सारार्थः-यदिदं वर्तमानावस्था दैवहेतुकी भवेत्तदा न तथा मनोहानिः। यतो रिपुकृताऽवस्थेयमस्ति, अतो मम मन उन्मूलितमिवालम्बमनुभूयते । न हि एवं दशायां मादृशानां जनानां प्राणा मनांसि तिष्ठन्ति, यन्मम मनो नो स्फुटति, प्राणा न बहिष्पर्वन्ति, तत्केवलं दुःखभोगहेतवे एवेति ज्ञायते । परन्तु भवन्तो मानिनः सन्ति, अतः शत्रुभिरतुलितविक्रमाणां भवतां दैवात्पराजयोपि हर्षोदय इव भवति ॥