किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

६६ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

निराश्रया = निराधारा, सती, हता = मृतेति । मनस्विजनाभावात्क्व तिष्ठतु वराको मनस्विताऽत आश्रयाभावाद्विनष्टेति भावः॥४३॥

समासः- पुरः सरन्तीति पुरःसरा। धाम विद्यते येषां ते धामवन्तः तेषां धामवताम्। यशांसि एव धनानि येषां ते यशोधनाः। निर्गत आश्रयो यस्याः सा निराश्रया। मनस्विनो भावो मनस्विता ॥४३॥

व्याकरणम्- प्राप्य = प्र+आप+क्त्वा+ल्यप् । अधिकुर्वते = अधि + कृ+लट्+झि । पुरःसराः = पुरः+सृ=टः। सुदुःसहम् = सु+दुस्+सह+णमुल् । हता = हन्+क्तः+टाप् ॥४३॥

वाच्यान्तरम्- चेद् धामवतां पुरःसरैः यशोधनै भवादृशैः ईदृशं सुदुःसहं निकारं प्राप्य रतिः अधिक्रियते तदा हन्त, मनस्वितया निराश्रितया हतया भूयते ॥४३॥

कोषः- 'पुरःसरः अग्रगण्या धुरीणाश्च पुरोगमाः' इति कोषः। 'निकारो हि तिरस्कारोऽपमानश्च पराभवः' इति ॥४३॥

सारार्थः- येषां नहि विद्यते तेजः, नहि यशो लब्धुमिच्छा वर्तते, ते यद्येवं कर्णे तूलं तैलं च निक्षिप्य 'यद्भवतु, तद्भवतु, यो हि यथा करिष्यति स तादृक् फलं भोक्ष्यति' इत्थं स्वमनसि धृतिं कृत्वा शत्रोरप्यपमानं सम्मानमिव अनुभवन्ति, तेषां तद्युक्तमेव यतस्ते तेजोविहीनाः, यशोधना नहि सन्ति भवन्तस्तु तथा न, किन्तु ये जगति तेजस्विनस्तेषामग्रगण्याः यशोधनाश्च सन्ति, तदा कथमेव प्रकृतिप्रतिकूलं विचारं पालयन्ति भवन्तः। एवं चेत्तदा मनस्विता भूमौ त्वाश्रयविहीना सती स्वर्गमेव गमिष्यति ॥४३॥

भाषार्थः- अगर तेजस्वियों के आगे गिनने लायक, यशरूपी धनवाले आप लोगों के ऐसे महापुरूष इस तरह अत्यन्त दुःसह दुःख पाकर भी चुपचाप बैठे रहेंगे तो हाय ! मनस्विता बेचारी मानो निरवलम्ब होकर खत्म हो गई ॥४३॥

अथ क्षमामेव निरस्तविक्रमश्चिराय पर्येषि सुखस्य साधनम् ।
विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुकं जटाधरः सञ्जुहुधीह पावकम् ॥४४॥

अथेति । अथ पक्षान्तरे । निरस्तविक्रमः सन् । चिराय चिरकालेनापि क्षमां क्षान्तिमेव । 'क्षितिक्षान्त्योः क्षमा' इत्यमरः। सुखस्य साधनं पर्येष्वगच्छसि तर्हिलक्ष्मीपतिलक्ष्म राजचिह्नं कार्मुकं विहाय । धरतीति धरः पचाद्यच् । जटानां धरो जटाधरः सत्रिह वने । पावकं जुहुधि पावके होमं कुर्वित्यर्थः। अधिकरणे कर्मत्वोपचारः विरक्तस्य किं धनुषेत्यर्थः। 'हुझल्भ्यो हेर्धिः॥४४॥