मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

३० मीमांसादर्शनम् [ सू० क्रियार्थो वेति । तेन न फलविधित्वाभिराकूतस्येहानर्थकोऽर्थवादविचार इति । आऽस्य प्रजायां वाजी जायते य एवं वेदेति चोदाहरणम् ॥ ३ ॥ भा० वि०—अर्थवादानर्थक्ये हेत्वन्तरमाह-तथेति । यद्यपि "शोभतेऽस्य मुखं य एवं वेद" इत्येतावदुदाहरणम्, तथाप्येवं शब्दार्थं दर्शयितुं गर्गत्रिरात्रब्राह्मणं प्रकृत्येत्युक्तम्, अहीनविशेषविधायिब्राह्मणं प्रकृत्येत्यर्थः, अत्राप्याद्यसूत्रं योजयति- यदीति । यदि नाम गर्गत्रिरात्रब्राह्मणज्ञानकाले विद्यमानाया एव मुखशोभायाः सङ्कीर्त्तनम्, तथाप्यक्रियार्थत्त्वादानर्थक्यमित्यर्थः, इदानीं भूतानुवादत्वमेवात्र नास्तीति दर्शयितुं परपक्षमनुवदति—अथेति । अध्ययनस्यार्थावबोधपर्यन्तस्य फलं मुखशोभाजेनानूद्यते चेदित्यर्थः, तर्ह्यध्ययनानन्तरभाविन्या मुख्याया मुख- शोभाया अनुपसम्भादसदनुवाद इति फलभावादिति सूत्रावयवयोजनया दूषयति-तत इति। कालान्तरफलत्वेन योग्यानुपलब्धिविरोधपरिहारं शङ्कते— कालान्तरेति । शोभतेऽस्य मुखमिति फलस्यानन्तर्यश्रवणात् मैवमिति तथेत्यवय- वेन दूषयति—नहोति । तदनेन यथाभूतं मुखशोभादिफलत्वेन कोर्त्यते, तथा भूतस्याभावादानर्थक्यमिति सूत्रं योजितम् । शोभतेऽस्येति फलविधिबलादेव फलस्य कालान्तरभावित्वावगमाद्वर्तमाना- पदेश एवायं न भवतीति शङ्कते—विधिरस्यादिति । अधिकरणान्तरविरोधेन दूषयति-नैषेति । तत्र हेतुर्द्रव्यसंस्कारेति । तत्र हि यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति, न स पापं श्लोकं शृणोति, तीर्थे स्नाति, तीर्थमेव हि स जातानां भवति, वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते, यत्प्रयाजानूयाजाः इज्यन्ते, वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्यै इत्यादीनि द्रव्यसंस्कारकर्मविषयाणि वावयान्युदाहृत्य किमेते फलविधयः, उतार्थवादा इति संशय्य पर्णत्वादेरप्राप्तत्वेनावश्यविधेयस्य फलाकाङ्क्षायां साक्षात्पुरुषार्थरूपश्रुतफलान्वयसंभवे पारम्पर्यपुरुषार्थरूपक्रतूपकाराख्यफल- कल्पनायोगात् फलविधित्वमेवेति पूर्वपक्षयित्वा, यथाकथञ्चित् पुरुषार्थरूपफल- वत्त्वेन विध्यनुपपत्तिशान्तेः विपरिणामकल्पनानुपपत्तेः यथाश्रुतवर्तमानफलत्व- कीर्तनस्य चानुपलब्धिविरोधात्फलनिधित्वमिति सिद्धान्तयिष्यते, तथेहापि विद्यायाः कर्मानुष्ठानयोग्यपुरुषकरणात् संस्कारत्वेन निराकांक्षत्वात् न शोभत इत्यादेः फलविधित्वं फलार्थवादत्वमेवेति भावः । पौनरुक्त्यात्तर्हि अत्र न विचारयितव्यमत आह—इह त्विति । इति चिन्त्यत इति विपरिणमय्यानुषङ्गः भूतानुवादो विद्यमानसिद्धानुवादः, अर्थानुव्रतःदोऽसदनुवादः । उदाहरणान्तरमाह—आस्येति । वेदानुमन्त्रणज्ञानवहो••••••वा•••••'जवत् · पुत्रवत्त्वसङ्कीर्तनस्याक्रियार्थत्वेनासदर्धत्वेन चाप्रामाण्योपपत्तेरित्यर्थः ॥ ३ ॥ त० वा०–यदि तावद्गर्गत्रिरात्रब्राह्मणवेदानुमन्त्रणज्ञानकाले विद्यमानयोरेव मुखशोभावाजिजन्मनोः संकोर्तनं न धर्मं प्रति प्रमाणम् । अथ त्वविद्यमानयोः