निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
by महर्षि यास्क मुनि
Page 110 of 1282
Read in contextहिन्दीनिरुक्त । १११ शब्द और अर्थका नित्यसम्बन्ध है। और ,नित्य वस्तु किसी कारणकी अपेक्षा नहीं रखती। . भाव यह है कि सब प्रकारसे “सम्पूर्ण नाम आख्यातसे उत्पन्न हैं” यह शाकटायनका मत युक्त नहीं है। उसके मतकी अनुपपत्ति होनेसे ही हमारे पक्षकी सिद्धि होती है कि—“कोई नाम आख्यातज हैं और कोई अनाख्यातज ।” परिसमाप्तो गार्ग्यपक्षः। [ खं० ३ ] यथो हि नु वा एतत्—‘तद्यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेन अन्वितौ स्याताम्’ सर्वं प्रादेशिकम्,-इति, एवं सति अनुपालम्भ एव भवति । यथो एतत्—'यः कश्च तत्कर्म कुर्यात् , सर्वं तत्सत्वं तथा आचक्षीरन् ? इति, पश्यामः समानकर्मणां नामधेयप्रतिलम्भम्,—‘एकेषां ‘नैकेषाम्’–यथा—तक्षा, परिव्राजकः, जीवनः, भूमिजः, इति । एतेनैव उत्तरः प्रत्युक्तः । यथो एतत्--‘यथाचापि प्रतीताथानि स्युः, तथा एनानि आचक्षीरन्,-इति । सन्ति अल्पप्रयोगाः कृतोऽपि ऐकपदिकाः,-यथा व्रततिः, दमूनाः, जात्यः, आट्- खारः, जागरूकः, दर्वीहोमी,-इति । यथो एतत्- ‘निष्पन्ने अभिव्याहारे अभिविचारयन्ति’-इति ।