BharatKosha
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

by सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री)

DevanagariHindipublished799 pages

Page 666 of 799

Read in context
Page 666

४१ त्रयोविंशस्तरङ्गः ६४१ चन्द्रकान्तस्य गुणाः चन्द्रकान्तोऽतिशिशिरः स्निग्धः पित्तापहः परम् । रक्तपित्तप्रशमनस्तथा दाहनिषूदनः ॥ १८९ ॥ चन्द्रकान्तश्चातिशिशिरादिगुणः । तथा चोक्तमन्यत्र —“चन्द्रकान्तस्तु शिशिरः स्निग्धः पित्तास्रतापनुत् । शिवप्रीतिकरः स्वच्छो ग्रहालक्ष्मीविनाशनः॥” इति । चन्द्रकान्तमारणं मनःशिलाहिङ्गुलाभ्यां सम्पाद्यम् ॥ १८९ ॥ भा.टी.—चन्द्रकान्त अत्यन्त शीत, स्निग्ध और उत्तम, पित्तप्रकोप- शामक, रक्तपित्त-रोग-शामक तथा सर्वाङ्गीण दाहनाशक होता है ॥ १८९ ॥ चन्द्रकान्तस्य मारणम् कुनटीहिंगुलोपेतः कन्यानीरेण पेषितः । चन्द्रकान्तः सुपुटितो म्रियते नात्र संशयः ॥ १९० ॥ भा. टी.—चन्द्रकान्त में समभाग शुद्ध मैनसिल तथा हिंगुल मिलाकर अच्छी तरह पीसकर सम्पुट में बन्द करके पुट में फूँक देने से इसकी भस्म हो जाती है ॥ १९० ॥ अथ राजावर्तस्य नामानि राजावर्तो नृपावर्त्त आवर्त्तमणिरित्यपि । नृपोपलश्च नीलाश्मा स एव परिकीर्तितः ॥ १९१ ॥ भा.टी.—राजावर्त, नृपावर्त, आवर्तमणि, नृपोपल, नीलाश्मा, ये सब नाम राजावर्त ( लाजवर्द ) के कहे जाते हैं ॥ १९१ ॥ जात्यराजावर्तस्य स्वरूपम् यन्निर्मलः सुमसृणः खलु गारशून्यः स्निग्धश्च शारदनिराभ्रनिभः सुनीलः । कृष्णो गुरुश्च शिखिकण्ठसमप्रकाशो राजोपलः खलु स एव मतस्तु जात्यः ॥ १९२ ॥ अथ राजावर्तस्य परिचयः—ग्राह्यराजावर्तरूपं यन्निर्मल इत्यादिना । गार- शून्यः मलरहितः । शिखी मयूरस्तस्य कण्ठसमः प्रकाश आभा यस्य सः । उक्त- ञ्चान्यत्रापि—“निर्गारमसितमसृणं नीलं गुरु निर्मलं बहुच्छायम् । शिखिकण्ठ- समं सौम्यं राजावर्तं वदन्ति जात्यमणिम्” इति ॥ १९२ ॥ भा.टी.—जो लाजवर्द स्वच्छ, चमकीला और मलरहित, स्निग्ध (चिकना) और शरद कालीन बादल रहित आकाश के समान नीलवर्ण,कृष्ण, गुरुभार और मोरकण्ठ के सदृश प्रकाशवाला हो,उसे उत्तम लाजवर्द समझना चाहिए ॥१९२॥

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक) · Page 666 of 799 · BharatKosha