रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
by सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री)
Page 670 of 799
Read in contextत्रयोविंशस्तरङ्गः ६४५ राजावर्तवत्, तच्च सुमृतं मधुरादिगुणम् । उक्तञ्च—'पेरोजं हरिताश्मा च भस्माङ्गं हरितं द्विधा । पेरोजं सुकषायं स्यात् मधुरं दीपनं सरम् ॥ स्थावरं जङ्ग- मञ्चैव संयोगाच्चापि यद्विषम् । तत्सर्वं नाशयेच्छीघ्रं मूलभूतदिदोषजम्' इति ॥ २०६ ॥ भा.टी.—पिरोजा का शोधन और मारण विधान विशेषरूप से लाजवर्द के शोधन और मारण के समान ही समझना चाहिए ॥ २०६ ॥ मृतपेरोजकस्य गुणाः पेरोजकं सुतुवरं मधुरं च सुदीपनम् । शूलदूषि विषघ्नञ्च चराचरविषापहम् ॥ २१० ॥ भा.टी.—पिरोजा कषाय और मधुर रस और अग्निदीपक होता है । इसके सेवन से उदर-शूल, शरीरगत पुराना विषप्रभाव तथा स्थावर और जंगम सब प्रकार के विषोंका प्रभाव नष्ट हो जाता है ॥ २१० ॥ अथ स्फटिकस्य नामानि स्फटिकः स्फटिकं चैव स्फाटिकं स्फटिकदृषत् । स्फाटीकं स्फटिकाश्मा च तथैव स्फटिकोपलः ॥ २११ ॥ शालिपिष्टं धौतशिलं शिवरत्नं शिवप्रियम् । सितोपलोऽमलमणिः स एव परिकीर्तितः ॥ २१२ ॥ भा.टी.—स्फटिक, स्फाटिक, स्फटिकदृषत्, स्फाटीक, स्फटिकाश्मा, स्फटि- कोपल, शालिपिष्ट ( पिसे हुए चावलों के सदृश वर्ण ), धौतशाली ( धुले हुए चावलों के समान सफेद ), शिवरत्न, शिवप्रिय, सिद्धोपल (सफेद मिश्री जैसा), अमल मणि, ये सब नाम स्फटिक (बिल्लौर) के कहे जाते हैं ॥२११, २१२॥ जात्यस्फटिकस्य स्वरूपम् शीतं स्निग्धं निस्तुषं नेत्रहृद्यं घृष्टं धत्ते स्वच्छतां पूर्वतुल्याम् । स्वच्छच्छायं यच्च शुद्धान्तरालं तन्निर्दिष्टं शैवरत्नं तु जात्यम् ॥ २१३ ॥ अथ स्फटिकपरिचयः—शीतं स्निग्धमिति ग्राह्यस्फटिकलक्षणात् । उक्तञ्चा- न्यत्र—"यद् गङ्गातोयबिन्दुच्छविरिव विमलं निस्तुषं नेत्रहृद्यं स्निग्धं शुद्धं तरल- मधुरं पित्तदाहास्त्रहारि । पाषाणैर्यन्निघृष्टस्फुटितमपि निजं स्वच्छतां नैव जह्यात्त- ज्जात्यं जात्यलभ्यं शुभमुपतनूते शैवरत्नं विचित्रम् ॥ २१३ ॥ भा.टी.—जो स्फटिकमणि शीतस्पर्श, स्निग्ध, निस्तुष ( तुष सदृश रेखा रहित ), अत्यन्त दर्शनीय हो और घिसने पर भी उसकी अपनी पहिली स्वच्छता