वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तद्धितेषु मत्वर्थीयप्रकरणम् । (२३३)

काङ्क स्यान्मत्वर्थे ॥ नैष्कशतिकः । नैष्कसहस्रिकः ॥ रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् ।५।२। १२० ॥ आहतं रूपमस्यास्तीति रूप्यः कार्षापणः । प्रशस्तं रूपमस्यास्तीति रूप्यो गौः ॥ आहतेति किम् ? रूपवान् ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते * ॥ हिम्याः पर्वताः । गुण्या ब्राह्मणाः ॥ अस्मायामेधास्रजो विनिः ।५।२।१२१ ॥ यशस्वी । यशस्वान् । मायावी । माया- वान् । व्रीह्यादिपाठादिनिठनौ । मायी । मायिकः । क्विन्नन्तत्वात्कुः । स्रग्वी ॥ आमयस्योप- संख्यानं दीर्घश्च * ॥ आमयावी ॥ शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् * ॥ शृङ्गारकः । वृन्दारकः ॥ फलवर्हिभ्यामिनच् * ॥ फलिनः । बर्हिणः ॥ हृदयाच्चालुरन्यतरस्याम् * ॥ इनूठनौ मतुप् च ॥ हृदयालुः । हृदयी । हृदयिकः । हृदयवान् ॥ शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तदसहने * ॥ शीतं न सहते शीतालुः । उष्णालुः । स्फायितञ्चीति रक् । तृप्रः पुरोडाशः तं न सहते तृप्रालुः । तृप्रं दुःखमिति माधवः ॥ हिमाच्चेलुः * ॥ हिमं न सहते हिमेलुः ॥ बलादूलः * ॥ बलं न सहते बद्दूलः ॥ वातात्समूहे च * ॥ वातं न सहते वातस्य समूहो वा वातूलः ॥ तप्पूर्वमरुद्वच्चाम् * ॥ पर्वतः । मरुत्तः ॥ ऊर्णाया युस् ।५।२।१२३ ॥ सित्त्वात्पदत्वम् । ऊर्णायुः । अत्र छन्दसीति केचिदनुवर्तयन्ति । युक्तं चैतत् । अन्यथा हि 'अंशुशममोरित्यत्रैवो- र्णाग्रहणं कुर्यात् ॥ वाचो ग्मिनिः ।५।२।१२४ ॥ वाग्मी ॥ आलजाटचौ बहुभा- षिणि ।५।२।१२५ ॥ कुत्सित इति वक्तव्यम् * ॥ कुत्सितं बहु भाषते वाचालः । वाचाटः । यस्तु सम्यग्बहु भाषते स वाग्मीत्येव ॥ स्वामिन्नैश्वर्ये । ५ । २। १२६ ॥ ऐश्वर्य- वाचकात्स्वशब्दान्मत्वर्थे आमिनच् ॥ स्वामी ॥ ᴬअर्शआदिभ्योऽच् ।५।२।१२७ ॥ अर्शा- स्यस्य विद्यन्ते अर्शसः । आकृतिगणोऽयम् ॥ द्वन्द्वोपतापगर्ह्यात्प्राणिस्थादिनिः ।५।२।१२८ ॥ द्वन्द्वः–कटकवलयिनी । शङ्खनूपुरिणी । उपतापो रोगः–कुष्ठी । किलासी । गर्ह्यं निन्द्यम्–ककुदावर्ती । काकतालूकी ॥ प्राणिस्थात्किम् ? पुष्पफलवान्वटः ॥ प्राण्य- ङ्गाच्च * ॥ पाणिपादवती ॥ अत इत्येव । चित्रकलालाटिकावती । सिद्धे प्रत्यये पुनर्वचनं ठना- दिबाधनार्थम् ॥ वातातीसाराभ्यां कुक् च ।५।२।१२९ ॥ चादिनिः । वातकी । अतीसारकी ॥ रोगे चायमिष्यते * ॥ नेह–वातवती गुहा ॥ पिशाचाच्च * ॥ पिशा- चकी ॥ वयसि पूरणात् ।५।२।१३० ॥ पूरणप्रत्ययान्तान्मत्वर्थे इनिः स्याद्वयसि द्योत्ये ॥ मासः संवत्सरो वा पञ्चमोऽस्यास्तीति पञ्चमी उष्ट्रः । टन्बाधनार्थमिदम् ॥ वयसि किम् ? पञ्चमवान् ग्रामः ॥ ᴮसुखादिभ्यश्च ।५।२।१३१ ॥ इनिर्मत्वर्थे ॥ सुखी । दुःखी । माला क्षेपे ॥ माली ॥ धर्मशीलवर्णान्ताच्च ।५।२।१३२ ॥ धर्माद्यन्तादिनिर्मत्वर्थे ॥ ब्राह्मणधर्मी । ब्राह्मणशैली । ब्राह्मणवर्णी ॥ हस्ताज्जातौ ।५।२।१३३ ॥ हस्ती ॥ जातौ ˙A अर्शस्, उरस्, तुन्द, चतुर, पलित, जटा, घटा, घाटा, अघ, कर्दम, अम्ल, लवण, 'स्वाङ्गाद्धीनात्' वर्णात् । अर्शआदिराकृतिगणः ॥ B सुख, दुःख, तृप्त, कृच्छ्र, अह्न, आह्व, अलीक, करुण, कठण, सोढ, प्रतीप, शील, हल, 'माला क्षेपे,' कृपण, प्रणय, दल, कक्ष । इति सुखादिः ॥