वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
by भट्ट नारायण
Page 107 of 355
Read in context८६ वेणीसंहारं नाटकं उँ तस्मिन्नेव स किं नु गाण्डिवधरो नासीत्पृथानन्दनो यूनः क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पदं किं न तत् ॥ २५ ॥ माता—असमत्तपडिण्णाभारस्स अप्पवहो से पडिण्णादो। (असमाप्त- प्रतिज्ञाभारेणात्मवधस्तेन प्रतिज्ञातः । ) राजा—यद्येवमलमानन्दस्थानेऽपि ते विषादेन । ननु वक्तव्यमुत्सन्न- सानुजो युधिष्ठिर इति । अन्यच्च मातः, का शक्तिरस्ति धनञ्जयस्यान्यस्य वा कुरुशतपरिवारवर्धितमहिम्नः कृपकर्णद्रोणाश्वत्थामादिमहारथपराक्रम- सम्प्रदायः । अह गोसदृशी अतः त्वया अवगताऽहमित्यभिप्रायः, तस्मिन्नेव = व्याह- रणसमय एव, स = प्रसिद्धः, गाण्डिवधरः = धनुर्धारी, पृथानन्दनः = अर्जुनः, किंनु, न, आसीत् किन्तु आसीदेवेत्यर्थः । तत् = व्याहरणम्, क्षत्रियवंशस्य = राजन्यकुलो- त्पन्नस्य, कृतिनः = प्रवीणस्य, यूनः = युवत्वमापन्नस्य, एतेन तत्र अतीवक्रोधः कर्तव्य इति सूचितम् । क्रोधास्पदम् = कोपस्थानम्, किं न क्रोधास्पदमेवेत्यर्थः । तस्मिन् काले कोपाभावे साम्प्रतं कोपाभाव एव युक्त इत्यभिप्रायः । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥ २५ ॥ असमाप्तप्रतिज्ञाभारेण = असमाप्तः प्रतिज्ञाभारः येन तेन अनस्तमिते सूर्ये जय- द्रथस्य वधाभावे इत्यर्थः । आत्मवधः = निजमरणम्, प्रतिज्ञातः । यदि, एवं = जयद्रथवधे स्ववधप्रतिज्ञायां सत्याम्, आनन्दस्थानेऽपि विषादेन = दुःखेन, अलम् = व्यर्थम्, ते = तव । अत्र हर्ष एव कर्तव्य इत्यर्थः । सानुजो, युधि- ष्ठिरः, उत्सन्नः = मृतः, इति, ननु = निश्चयेन, वक्तव्यमित्यन्वयः । अर्जुनवधे युधिष्ठि- कीजिए' इस प्रकार से करुण पुकार लगाई । उस क्षण क्या गाण्डीवधारी पृथापुत्र ( अर्जुन ) वहाँ उपस्थित नहीं थे ? सर्वशक्तिसम्पन्न प्रौढ़ावस्था को प्राप्त क्षत्रियकुमार के लिए वह दशा रोषास्पद नहीं थी क्या ? ॥ २५ ॥ माता—प्रतिज्ञा पूर्ण करने में असमर्थ होने पर उन्होंने ( अर्जुन ) अपने ही वध की प्रतिज्ञा की है । राजा—यदि यह बात है तो प्रसन्नता के अवसर में भी आपका सन्ताप करना व्यर्थ है । किन्तु अब तो यह स्पष्ट कहना चाहिए कि—'युधिष्ठिर भाइयों के साथ विनष्ट हो गये' । अम्ब, इसके अतिरिक्त अर्जुन अथवा किसी दूसरे की क्या सामर्थ्य है कि वे सौ भाई कौरवों के साथ-साथ रहने के कारण अधिक पराक्रमशाली तथा कृपाचार्य, द्रोणाचार्य और अश्वत्थामा इत्यादि महारथियों के पराक्रम से द्विगुणित बलशाली आपके पुत्र जयद्रथ का केवल नाम ले सकें अर्थात् मेरे सौ भाइयों के रहते हुए तथा कृप, द्रोण और अश्वत्थामा ऐसे वीरों से