आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः मतान्तरम्— लवणेनाम्लपिष्टेन हण्डिकान्तर्गतं रसम् । आच्छाद्याथ जलं किंचित् क्षिप्त्वा शरावेण रोधयेत् ॥९१॥ ऊर्ध्वं लघुपुटो देयः प्राप्तपुंस्त्वो रसो भवेत् ॥ ९२ ॥ मतान्तरम्— एवं कदर्थितः सूतः षण्ढभावं प्रयाति हि । बह्वौषधिकषायेण खेदितः सबलो भवेत् ॥ ९३ ॥ यथा— सर्पाक्षीचिञ्चिकावन्ध्याभृङ्गाब्दैः खेदितो बली । निरस्तषण्ढभावोऽसौ जायते हि रसोत्तमः ॥ ९४ ॥ सर्पाक्षी नागिणी, चिञ्चा अम्लिका, वन्ध्या वांझखखसा, भृङ्गो भृङ्गराजः, अब्दो मुस्ता नागरसंज्ञको ग्राह्यः । एषां रसो ग्राह्यः ॥ अथ नियमनम् । सर्पाक्षी चिञ्चिका वन्ध्याभृङ्गाब्दकनकाम्बुभिः । दिनं संस्वेदितः सूतो नियमात् स्थिरतां व्रजेत् ॥ ९५ ॥ मतान्तरम्— उत्तराशाभवस्थूलरक्तसैन्धवलोष्टकः। तद्गर्भे रन्ध्रकं कृत्वा सूतं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ ९६ ॥ ततस्तु चणकक्षारं दत्त्वा चोपरि निम्बुजम् । रसं प्रक्षिप्य दातव्यं तादृक्सैन्धवखण्डकम् ॥ ९७ ॥ गर्तं कृत्वा धरागर्भे दत्त्वा सैन्धवसंपुटम् । धूलिमष्टाङ्गुलां दत्त्वा कारीषं दिनसप्तकम् ॥ ९८ ॥ वह्निं प्रज्वाल्य तद्ग्राह्यं क्षालयेत्काञ्जिकेन च । अयं नियमनो नाम संस्कारो गदितो बुधैः ॥ ९९ ॥