दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
by महाकवि दण्डी
Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)
Page 397 of 474
Read in contextसप्तमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६७
नाय साधनम् । न च स यक्षस्तदधिष्ठायी केनचिन्नरेन्द्रेण तस्या लीला- स्मितनीलनीरजदर्शनाया दर्शनं सहते, तदत्र सह्यतां त्रीण्यहानि, यैरहं यतिष्येऽर्थस्यास्य साधनाय' इति । ( १४ ) तथादिष्टे च हृष्टे क्षितीशे गते निशि निशि निर्निशाकरार्चिषि नीरन्ध्रान्धकारकणनिकरनिगीर्णदशदिशि निद्रानिगडितनिखिलजनदृशि निर्गत्य जलतलनिलीनगाहनीयं नीरन्ध्रं कृच्छ्राच्छिन्द्रीकृतान्तरालं तदे-
कन्यामधितिष्ठतीति तथा । तत्राविष्ट इत्यर्थः स यक्षः नरेन्द्रेण मन्त्रतन्त्रज्ञेन लीलया विलासेन कटाक्षादिना अञ्चितं शोभितं नीलनीरजवत् नीलकमलवत् दर्शनं नयनं यस्यास्तादृश्यास्तस्याः कन्याया दर्शनमवलोकनं न सहते नाभिलषति । तत्त- स्मात् । अत्र विषये । सह्यतां अपेक्ष्यताम् । अहानि दिनानि । यैर्दिनेः । यतिष्ये चेष्टिष्ये । अर्थस्य प्रयोजनस्य । साधनाय सम्पादनाय । ( १४ ) तथा तेन रूपेण । आदिष्टे उपदिष्टे । हृष्टे सन्तुष्टे । निशि निशि प्रति- रात्रम् । किम्भूतायां निशीत्याह-निर्निशाकरार्चिषि-निर्नास्ति निशाकरस्य चन्द्रस्य अर्चिः तेजो यस्यां तथाभूतायां तथा नीरन्ध्राणां सान्द्राणां अन्धकाराणां तमसां कण- निकरैः कणसमूहैर्निगीर्णाः अवच्छादिता दश दिशो यस्यां तादृश्यां पुनश्च निद्रया निगदिताः बद्धाः निखिलजनानां दृशो नयनानि यस्यां तथाभूतायाम् । निर्गत्य स्वस्थानाद्बहिर्भूय । जलतलेत्यादि-तस्य सरसः एकतः एकस्यां दिशि जलतले सलिलाधःप्रदेशे निलीनेन निविष्टेन जनेन गाहनीयं प्रवेश्यम् तथा नीरन्ध्रं नि- श्छिद्रं तथा कृच्छ्रात् अतिकष्टेन छिन्द्रीकृतं शून्यीकृतमन्तरालं मध्यभागो यस्य
हुए तथा गङ्गा आदि सहस्रों नदियोंकी माला धारण किये हुए पृथिवीको प्राप्त करना है । ( जो यह कन्या प्राप्त करेगा वह आसमुद्रान्त राज्य करेगा ) परन्तु उस कन्यापर अधिवासकर्त्ता वह यक्ष उस कन्याके विलाससे शोभित नीलकमलके समान नेत्रोंको किसी मन्त्रज्ञको दर्शन कराना सहन नहीं करता है । अतः आप तीन दिनकी और इसके लिये प्रतीक्षा करें । इन दिनोंमें मैं आपके कार्यसाधनके लिये प्रयत्न करूँगा । ( १४ ) ऐसी राय देनेपर जब राजा जयसिंह प्रसन्न होकर चला गया, तब मैंने चन्द्रकी प्रभाहीन रात्रियोंमें, जब गहन अन्धकारके कणोंसे दशों दिशाएं व्याप्त हो जाती थीं, निद्रासे सभी जनोंकी आंखें मुँद जाती थी, कुटीसे निकलकर उस तालाबके एक ओर जलके अधः प्रवेशमें जनके निलीन योग्य, प्रवेश योग्य, छेद रहित, बड़े कष्टसे एक छेदको कुदारसे खोदकर सुरंगनामा तैयार किया । जिसके मध्यभागमें एक सुराख था जो सीढ़ियोंसे दूर था । उस सुरंगके प्रवेशद्वारवाले छेदको बड़ी-बड़ी शिलाओं और
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu