BharatKosha
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

by महाकवि दण्डी

Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)

DevanagariHindipublished474 pages

Page 89 of 474

Read in context
Page 89

पञ्चमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ८६ कथमयं ज्ञातव्य' इति । (१०) ततो बालचन्द्रिका तयोरन्तरङ्गवृत्ति भावविवेकैर्ज्ञात्वा का- न्तासमाजसन्निधौ राजनन्दनोदन्तस्य सम्यगाख्यानमनुचितमिति लोक- साधारणैर्वाक्यैरभाषत—'भर्तृदारिके, अयं सकलकलाप्रवीणो देवतासा- न्निध्यकरण आहवनिपुणो भूसुरकुमारो मणिमन्त्रौषधिज्ञः परिचर्यार्हो भवत्या पूज्यताम्' इति । (११) तदाकर्ण्य निजमनोरथमवदन्त्या [अनु] बालचन्द्रिकया सन्तुष्टा- न्तरङ्गा तरंगावली मन्दानिलेनेव सङ्कल्पजेनाकुलीकृता राजकन्या जितमारं कुमारं समुचितासनासीनं विधाय सखीहस्तेन शस्तेन गन्धकुसुमाक्षतघन-

सन्मथेति स्वनाम सान्वयं सार्थकम् । (१०) तयोरवन्तिसुन्दरीराजवाहनयोः । अन्तरङ्गवृत्ति मनोवृत्तिम् । भावानां मानसविकाराणां विवेकैर्र्विज्ञानैः । राजनन्दनोदन्तस्य राजवाहनवृत्तान्तस्य । सम्य- गाख्यानं विशेषेण कथनम् । लोकसाधारणैः लौकिकैः । भर्तृदारिके ! प्रभुपुत्रि ! राजनन्दिनोत्यर्थः, सकलासु कलासु नृत्यगीतादिषु प्रवीणः कुशलः । देवतानां सा- न्निध्यं साक्षात्कारं करोतीति तथा मन्त्रादिसाधनज्ञ इत्यर्थः । आहवनिपुणो युद्ध- कुशलः । परिचर्यार्हः सत्कारयोग्यः । (११) निजमनोरथमनुवदन्त्या स्वाभिलाषानुरूपं कथयन्त्या । तरङ्गावली कल्लोलमाला । सङ्कल्पजेन मनोभवेन । जितोः विजितो मारः कन्दर्पो येन तम् । शस्तेन प्रशस्तेन मनोहारिणा वस्तुनिचयेनेत्यस्य विशेषणम् । नूनं निश्चयेन । एषा

अपना मन्मथ नाम सार्थक करता है, क्या करूँ, कैसे जान सकूँ कि ये कौन व्यक्ति हैं । (१०) उस कुमारी बालचन्द्रिकाने उन दोनों की अङ्गवृत्तियोंसे यह जान लिया कि उनके मनमें अनुराग उत्पन्न हो गया है । परन्तु स्त्रीसमुदायमें यह बात उसने प्रकट न की क्योंकि, ऐसा करना उसे योग्य न मालूम पड़ा कि वह उन सबके समक्ष उनका परिचय देती । अर्थात् राजवाहनको राजकुमार-रूपमें भी कहना उसने वहाँ ठीक न समझा । वार्तालापके प्रसंगमें उसने बताया कि, हे अवन्तिसुन्दरी ! ये (राजवाहन) मणि-मन्त्र-औषधके परिज्ञाता हैं तथा समस्त कलाओंमें प्रवीण हैं और देवताओं से साक्षात्कार करनेमें अति दक्ष हैं साथ ही विप्रसुत भी हैं । अतः आप इनकी पूजा करें-क्योंकि ये आपसे पूजार्ह हैं । (११) राजकुमारी अवन्तिसुन्दरी इस बातपर अति हर्षित हुई तथा अपनी मनोऽनुकूल बातको बालचन्द्रिकासे सुनकर जैसे वायु के मन्द पड़नेसे जलाशयोंकी तरंगें क्षीण हो जाती हैं वैसे ही उसकी बातोंको सुननेसे कामतरंगोंसे व्यथित राजकुमारीका अन्तःकरण क्षीण (सन्तुष्ट)