गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

१४२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ६ किया । ( उपवादात् बिभ्यतः तस्य ह निष्कः उपाहितः बभूव ) शास्त्रार्थ से डरते हुए उस [ उद्दालक ] का हार पण में रखा गया था । ( यः अनूचानः ब्राह्मणः मा उपवदिष्यति तस्मै एतं प्रदास्यामि इति ) [ उद्दालक ने कहा ] जो अनूचान [ अङ्ग उपाङ्ग सहित वेद जानने वाला ] ब्राह्मण मुझसे शास्त्रार्थ करेगा उसको यह [ हार ] दूंगा । ( तत् ह उदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद ) उससे उत्तर निवासी ब्राह्मणों को भय ने छेद डाला । ( अयम् उद्दालकः ह वै आयाति, कौरुपाञ्चालः ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः, तः वृतः ऊर्ध्वं पर्य्यादधीत इमं वेन वीरेण प्रतिसंयतामहै ) यह उद्दालक ही आता है, यह कुरु पञ्चाल का रहने वाला ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] ब्रह्मा का पुत्र है वह चुना हुआ [ हार को ] ऊपर न धारण करे, [ इसलिए ] इसको किस वीर के साथ हम जुटावें । ( यतः एव तं प्रपन्नं दध्रे ततः एवम् अनुप्रतिपेदिरे ) जो कि उस [ उद्दालक ] ने उस [ हार ] को सामने रख दिया था, इसलिए उन्होंने ऐसा विचार किया । ( ते ह स्वैदाय॒नं शौनकम् ऊचुः ) वे उसके विषय में स्वैदाय॒न शौनक से बोले— ( स्वैदाय॒न त्वं वै नः ब्रह्मिष्ठः असि इति इमं त्वया वीरेण प्रतिसंयतामहै इति ) हे स्वैदाय॒न ! तू ही हममें बड़ा ब्रह्मज्ञानी है, इसको तुझ वीर के साथ हम जुटावें । ( यतः एव तं प्रपन्नं दध्रे ततः एवं तं ह स्वैदायनाः अनुप्रतिपेदिरे इति ) जो कि उस [ उद्दालक ] ने उस [ हार ] को सामने रख दिया था, इसलिए ऐसा उसके विषय में ही स्वैदाय॒न लोगों ने विचार किया । ( सः आमन्त्रयामास भो गोतमस्य पुत्र इति इति ह अस्मै असूयात् ) वह [ स्वैदाय॒न ] बोला—हे गोतम के पुत्र ! आप इस [ मुझ ] से युद्ध करे । ( प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव ) उस [ उद्दालक ] ने अङ्गीकृत वचन को अङ्गीकार किया । ( सः वै गोतमस्य वृतः पुत्रः ऊर्ध्वम् अधा॒वीत्) वही गोतम का चुना हुआ पुत्र ऊँचे स्थान को शीघ्र गया ॥ ६ ॥ ६—( उद्दालकः ) उद् + दलविदा णे—घञ्, स्वार्थे कन् । उत्कर्षेण दलति भिनत्ति अज्ञानानि यः । मुनिभेदः ( आरुणिः ) अरुण—इञ् । अरुणस्य पुत्रः ( उदीच्यान् ) बुञ्प्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ( पा० ४।२।१०१) उदच्—यत् । उत्तरदेशनिवासिनः निष्कः ) वक्षोभूषणम् । हारः ( उपाहितः ) उप + आ + दधातेः—क्तः । पणे आरोपितः ( उपवादात् ) शास्त्रार्थात् ( बिभ्यतः ) बिभेतेः—शतृः । भयं गच्छतः पुरुषस्य ( अनूचानः ) साङ्गोपाङ्गवेदवेत्ता ( उप- वदिष्यति ) उपेत्य कथयिष्यति । शास्त्रार्थं करिष्यति ( कौरुपाञ्चालः ) तस्य निवासः ( पा० ४।२।६९ ) कुरुपञ्चाल—अण् । अनुशतिकादीनां च ( पा० ७ । ३।२० ) उभयपदादिवृद्धिः । कुरुपञ्चालदेशनिवासी । उद्दालकः ( ऊर्ध्वम् ) उच्चम् ( वृतः ) स्वीकृतः ( दध्रे ) दधार ( स्वैदाय॒नम् ) स्वेदाय॒न—अण् । स्वेदाय॒नस्य पुत्रम् । ( शौनकम् , शुन गतो—कः, ततः कन्, अण् च । ज्ञानवान् । मुनिविशेषः ( ब्रह्मिष्ठः ) ब्रह्म--इष्ठन् । अतिशयेन ब्रह्मज्ञानी ( अस्मै ) क्रुधद्रुहे- र्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः ( पा० १।४।३७ ) असूयात् इति क्रियया सह चतुर्थी ( असूयात् ) असु उपतापे—लेट् । विवादयेत् ( प्रतिश्रुतम् ) स्वीकृतम् ( प्रतिशुश्राव ) स्वीकृतवान् ॥