भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 179, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 179

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५ ॥ १४१ हैं। (तस्मात् एते संशंसुकाः इव भवन्ति यत् होता पोता नेष्टा आग्नीध्रः मुमोहे [ =सुमोहे ] वसीत ) इसलिये यह सब लोग संशंसुक [ मिल कर स्तुति करने वाले ] ही होते हैं, कि होता पोता, नेष्टा और आग्नीध्र बड़े मोह में घिर जावें, ( तद् ब्रह्मा इयसाम् आस इव ) और तब ब्रह्मा उदासीन ? सा हुआ । ( तासाम् अर्धं प्रतिलुलोप ) उन [ होत्रक लोगों का आधा भाग उस [ इन्द्र यजमान ] ने काट दिया । ( एतत् प्रथमार्हणं च प्रथमपदं च एतत् दक्षिणां च परिशिषेदेत् इति ब्राह्मणम् ) इस कारण प्रथम पूजन और प्रथम पद [ ब्रह्मा पद ] को और इस कारण दक्षिणा को प्रतिषेध करे [ रोक देवे ] यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥ भावार्थः-इस कण्डिका का शब्दार्थ समझ में नहीं आया, विद्वान् लोग विचार लेवें । भाव यह जान पड़ता है कि ब्रह्मा के अभाव में यज्ञ पूरा पूरा सिद्ध नहीं होता, इसलिये सहायक ऋत्विजों को आधी दक्षिणा दी जावे और आधी बचा ली जावे ॥ ५ ॥ कण्डिका ६ ॥ उद्दालको ह वा आरुणिरुदीच्यान् वृत्तो धावयाञ्चकार, तस्य ह निष्क उपाहितो बभूव, उपवादाद् बिभ्यतो, यो मा ब्राह्मणोऽनूचान उपवदिष्यति तस्मा एतं प्रदास्यामीति, तद्धोदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद उद्दालको ह वा अयमा- याति, कौरुपञ्चालो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः स ऊर्ध्वं वृत्तो न पर्य्यादधीत केनेमं वीरेण प्रतिसंयतामहा इति, य यत एव प्रपन्नं दध्रे तत् एवमनुप्रतिपेदिरे. ते ह स्वैदा- यनं शौनकमुचुः, स्वैदायैन त्वं वै नो ब्रह्मिष्ठोऽसीति त्वयेमं वीरेण प्रतिसंयता- महा इति, तं यत एव प्रपन्नं दध्रे तत एवमनुप्रतिपेदिरे. तं ह स्वैदायना इत्या- मन्त्रयामास, स भो गोतमस्य पुत्रेतीतिहास्मा असूयात्, प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव, स वै गोतमस्य पुत्र ऊर्ध्वं वृत्तोऽधावीत् ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ उद्दालक ऋषि का उत्तर वालों से शास्त्रार्थ करने का प्रयत्न ॥ ( वृतः आरुणिः उद्दालकः ह वै उदीच्यान् धावयांचकार ) चुने हुए आरुणि [ अरुण के पुत्र ] उद्दालक [ अज्ञान दलने वाले ऋषि ] ने उत्तर निवासियों पर धावा छप्रत्ययः । मरुत्वान् इन्द्रः, तस्य स्तोत्रम् ( आग्नीध्रस्य ) अग्निमिन्धे अग्नीत्, अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ--क्विप् । अग्नीधः शरणे रण् मं च (वा० पा० ४ । ३ । १२०) अग्नीध्र--रण् । अग्निप्रदीपकस्य ऋत्विग्विशेषस्य ( संशंसुकाः ) समि कस उकन् ( उ० २ । २१) सम् + शंसु स्तुतौ--उकन् । संयोगेन स्तोतारः ( मुमोहे ) प्रमाद- पाठः । सुमोहे । सु + मुह वैचित्ये--घञ् । महत्यज्ञाने ( वसीत ) वस आच्छादने । आच्छाद्यते ( इयसाम्+आस ) ? इयस उदासीनतायां--लिट् ? आर्षप्रयोगः । उदासीनो बभूव ( इव ) यथा ( प्रतिलुलोप ) प्रत्यक्षेण लुप्तवान् ( प्रथमार्हणम् ) अर्ह पूजायाम्--ल्युट् । प्रथमपूजनम् ( एतत् ) अनेन प्रकारेण ( परिशिषेदेत् ) षिधु गत्याम्, अस्यार्षरूपम् । निषेधेत । वर्जयेत् ॥