BharatKosha
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 504 of 600

Read in context
Page 504

४६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ६ प्राप्ति योग्य इन्द्र [सूर्य्य] से सोम रस [जल] को छीन लिया । (इन्द्रः तस्य जज्ञिरे) इन्द्र ने उसे जान लिया । (सः संस्कृत्वा प्रासहा सोमम् अपिबत्, सः विष्वङ् व्यर्च्छत्) उस [त्वष्टा] ने शुद्ध करके बलात्कार सोमरस पी लिया, और वह [सोम को] प्रवेश करता हुआ मूर्छित हो गया । (तस्मात् सोमः अनुपहूतेन न पातव्यः) इसलिये सोमरस [यज्ञ में ओषधियों का तत्त्वरस] बिना बुलाये पुरुष को न पीना चाहिये। (अस्य सोमपीथः द्व्यृद्धिकः भवति) इस [यजमान] का सोमरस पान दो ऋद्धि वाला होता है। (तस्य मुखात् प्राणेभ्यः श्रीः यशांसि ऊर्ध्वानि उदक्रामन्) उसके मुख और प्राणों से श्री और अनेक यश [दोनों ऋद्धियां] ऊंचे चढ़ते हैं । (तानि पशून् प्राविशन्) वे [श्री और यश] पशुओं में प्रवेश करते हैं। (तस्मात् पशवः यशो यशः ह [तस्मै] भवति, यः एवं वेद) इसलिये पशु [सब प्राणी] बहुत यश रूप [उसके लिये] होते हैं, जो ऐसा विद्वान् है। (ततः अस्मै एतत् अश्विनौ च सरस्वती च सौत्रामणिं यज्ञं भैषज्याय सम् अभरन्) इसी से इस [यजमान] के लिये इस प्रकार दोनों अश्वी [दिन रात वा सूर्य्य चन्द्रमा] और सरस्वती [विज्ञान वाली वेद विद्या] सौत्रामणी [अच्छे प्रकार रक्षक ईन्द्र परमात्मा की भक्ति युक्त क्रिया] यज्ञ को ओषध के लिये यथावत् पुष्ट करते हैं । (तया इन्द्रम् अभ्यषिञ्चन्) उस [सौत्रामणी इष्टि] से इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य्य वाले पुरुष को उन्होंने अभिषेक किया है । (ततः वै सः देवानां श्रेष्ठः अभवत्) इसलिये ही वह देवों [विद्वानों] में श्रेष्ठ हुआ है। (स्वानां च अन्येषां च श्रेष्ठः भवति, यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् सौत्रामण्या अभिषिच्यते) वह अपने और दूसरे लोगों में श्रेष्ठ होता है, जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा विद्वान् सौत्रामणी [बड़े रक्षक परमात्मा की भक्ति वाली इष्टि] से अभिषेक किया जाता है ॥ ६ ॥ भावार्थः--जैसे सूर्य्य वृत्रासुर अर्थात् मेघ को हटाकर पृथिवी के जल को खींचकर समृद्ध होता है, वैसे ही वीर पुरुष शत्रुओं को मारकर संसार में यश पाता है ॥ ६ ॥ विशेषः--इस आख्या का मूल वेदमन्त्र है, जो अर्थ सहित लिखा जाता है-- अकारः । त्वष्ट्र-अण् । त्वष्टुः सूर्य्यस्य पुत्रम् इव मेघम् अन्धकारं वा (इन्द्रः) सूर्य्यः (अहन्) हतवान् (त्वष्टा) सूर्य्यः (अभिचरणीयम्) अभितः प्रापणीयम् (सोमम्) रसम् । मेघजलम् (जज्ञिरे) ज्ञा अवबोधने-लिट् । बहुवचनमार्षम् । जज्ञे । ज्ञातवान् (संस्कृत्वा) संस्कृत्य । संशोध्य (प्रासहा) प्रसह्य । बलात्कारेण (विष्वङ्) विष्लृ व्याप्तौ वा विश प्रवेशे-क्तः । विष्ट इति नामधातुः, ततः शतृः । विष्टं प्रवेशं कुर्वन् । (व्यर्च्छत्) वि+ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्त्तिभावेषु-लङ्, मूर्छामगात् (द्व्यृद्धिकः) द्विधासम्पत्तियुक्तः (यशो यशः) बहुकीर्तिरूपम् (अश्विनौ) गौ० उ० ५ । ३ । अहोरात्रौ । सूर्य्याचन्द्रमसौ (सरस्वती) विज्ञानवती वेदविद्या (सौत्रामणिम्) संबंधात्तुम्यो मनिन् (उ० ४ । १४५) सु+त्रैङ् पालने-- मनिन् । साऽस्य देवता (पा० ४ । २ । २४) सुत्रामन्--अण्, टिलोपौभावः स्त्रियां ङीप् । ईकारस्य ह्रस्वत्वमार्षम् । महारक्षकयोग्यां भक्तिं पूजां वा । इष्टिविशेषम् (स्वानाम्) ज्ञातीनां बन्धूनाम् ॥