भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 503, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 503

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ६ ४६५ न वा शस्यते, तावत् ईश्वरा असुररक्षांसि च यज्ञम् अनुवनयन्ति ) रात्रि में जब ही वह न तो स्तोत्र पढ़ता है और न शस्त्र पढ़ता है, तब समर्थ होते हुये असुर और राक्षस यज्ञ को नष्ट कर डालते हैं । (तस्मात् आहवनीयं समिधम् आग्नीध्रीयं गार्हपत्यं धिष्ण्यं सम्- उज्ज्वलयते ) इसलिए आहवनीय, समिध्, आग्नीध्रीय, गार्हपत्य और धिष्ण्य [ पांच अग्नियों ] को ठीक ठीक ही जलाता रहे । ( तस्य प्रकाशम् इव वै आदारे भिन्नं सुवीरम् अतिभाषयेरन्, ज्वलयेरन्, स्तान् हातः श्रेष्ठः वै इति, पाप्मा न अभिवृणोति) उस [ सूर्य ] के प्रकाश के समान ही संग्राम में प्रफुल्ल बड़े वीर पुरुष को आदर से बोलें और प्रकाशित करें—यह अव्याकुल [ दृढ़ स्वभाव ], गतिमान् [ पुरुषार्थी ] और श्रेष्ठ है— [ उसको ] पाप नहीं पकड़ता है । ( ते तमः पाप्मानम् अपाघ्नते ते तमः पाप्मानम् अपाघ्नते ) वे [ शूर लोग ] अन्धकार रूप पाप को नष्ट कर देते हैं वे [ शूर लोग ] अन्धकार रूप पाप को नष्ट कर देते हैं [ अवश्य ही नष्ट करते हैं ] ॥ ५ ॥ भावार्थः—जैसे संग्राम के पड़ाव में मित्र और शत्रु की पहिचान के लिए विशेष बोलियां बोली जाती हैं, वैसे ही यज्ञ में सिद्धि पाने और विघ्नों के हटाने के लिये विशेष स्तोत्र और शस्त्र बोले जाते हैं ॥ ५ ॥ कण्डिका ६ ॥ विश्वरूपं वै त्वाष्ट्रमिन्द्रोऽहन्स त्वष्टा हतपुत्रोऽभिचरणीयमपेन्द्रं सोममाहरत् । तस्येन्द्रो जज्ञिरे । स संस्कृत्या प्रासहा सोममपिबत् स विष्वङ् व्यार्च्छत् । तस्मात् सोमो नानुपहूतेन पातव्यः । सोमपीथोऽस्य द्व्यृद्धिको भवति । तस्य मुखात् प्राणेभ्यः श्रीर्यशांस्यूर्ध्वान्युदक्रामन् । तानि पशून् प्राविशन् । तस्मात् पशवो यशो यशो ह भवति, य एवं वेद । ततोऽस्मा एतदश्विनौ च सरस्वती च यज्ञं समभरन् सौत्रामणिं भेषज्याय । तयेन्द्रमभ्यषिञ्चन् । ततो वै स देवानां श्रेष्ठोऽभवत् । श्रेष्ठः स्वानां चान्येषां च भवति, य एवं वेद यश्चैवं विद्वान् सौत्रामण्याभिषिच्यते ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ आख्यायिका—त्वष्टा का इन्द्र से सोमरस छीनना और सौत्रामणी इष्टि ॥ ( इन्द्रः विश्वरूपं त्वाष्ट्रं वै अहन् ) इन्द्र [ सूर्य ] ने विश्वरूप [ संसार में व्यापक ] त्वाष्ट्र [ त्वष्ट्रा प्रकाशमान सूर्य के पुत्र मेघ वा अन्धकार ] को मार डाला । ( हतपुत्रः सः त्वष्टा अभिचरणीयम् इन्द्रम् सोमम् अप आहरत् ) मरे पुत्र वाले उस त्वष्टा ने सब प्रकार घञ् । संग्रामे ( भिन्नम् ) प्रस्फुटितम् । विकसितम् ( स्तान् ) ष्टम अवैकलव्ये—क्विप् । अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति ( पा० ६ । ४ । १५ ) उपधादीर्घः । मो नो धातोः ( पा० ८ । २ । ६४ ) मस्य नः । अव्याकुलः । दृढ़स्वभावः ( हातः ) हसिमृग्रिण्व० ( उ० ३ । ८६ ) ओहाङ् गतौ—तन् । गतिमान् ( अभिवृणोति ) वृक आदाने—लट् । स्वागणदित्वमार्षम् । अभिवर्कते । अभिगृह्णाति ॥ ६—( विश्वरूपम् ) सर्वजगद्व्यापकरूपयुक्तम् ( त्वष्टारम् ) नप्तृनेष्टृ- त्वष्टृह्रोतृपोतृ० ( उ० २ । ६५ ) त्विष दीप्तौ वा त्वक्षू तनूकरणे—तृच्, इकारस्य ३०