गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ६ ॥ ५३१ ( सः ह बुडिलः, आश्वितराः स्युः, विश्वजितः होता सन् ईक्षाञ्चक्रे एतेषां वै एषां शिल्पानां सांवत्सरिके विश्वजिति होतुः द्वे उक्थे माध्यन्दिनम् अभि प्रच्यवेते ) वह [प्रसिद्ध] बुडिल [त्यागी ऋषि] यह विचार कर, कि [यह लोग] बलवान् पुरुषों के तराने वाले हों, विश्वजित् यज्ञ का होता होकर विचारने लगा—इन शिल्पों [नाभानेदिष्ठ आदि] के संवत्सर रहने वाले विश्वजित् यज्ञ में होता के दो उक्थ माध्यन्दिन सवन पर होते हैं ।(हन्त, अहम् इच्छम् एवयामरुतं शंसयानि इति, तत् ह तथा शंसयाञ्चक्रे ) हर्ष है—मैंने चाहा है-मैं एवयामरुत् सूक्त बोलूं उसको उसने उसी प्रकार उच्चारण कराया । (तत् ह तथा शंसमाने गोशलः आजगाम) तब ही वैसा बोले जाने पर गोशल [वेदवाणी का सेवक, ऋषि] आ गया । ( सः ह उवाच, होतः कथा ते शस्त्रं विचक्रं प्लवते इति ) वह गोशल बोला- हे होता ! कैसे तेरा स्तोत्र बिना पहिये चलता है। (किं हि अभूत् इति ) [ बुडिल बोला ] क्या ही [ दोष ] हुआ है। ( एवयामरुत् अयम् उत्तरतः शस्यते [शंसति ] इति ) । [ गोशल बोला ] एवयामरुत् सूक्त को यह [ अच्छावाक ] उत्तर ओर से बोलता है । ( सः ह उवाच, इन्द्रः [ ऐन्द्रः ] वै माध्यन्दिनः, कथा इन्द्रं माध्यन्दिनानि अनीकसि इति ) वही [ गोशल फिर ] बोला—इन्द्र देवता वाला ही माध्यन्दिन सवन है, कैसे इन्द्र को माध्यन्दिन सूक्तों से तूने निकाला है । ( इन्द्रं माध्यन्दिनानि न अनीषाम् इति ) [बुडिल बोला ] इन्द्र को माध्यन्दिन सूक्तों से मैंने नहीं निकाला । ( सः उवाच, इदम् उच्छन्दः तु माध्यन्दिनं साति जागतं वा अतिजागतं वा ) वह [ गोशल ] बोला-यह छन्द तो माध्यन्दिन के अवसान में जगती छन्द वा अतिजगती छन्द [ तो ठीक है, परन्तु ] ( सः उ मारुतः, एवं मा संसृष्ट [ शंसिष्ट ] इति ) वह [ स्तोम ] मरुत् देवता वाला है, इस प्रकार वह [ उसे ] न बोले । ( सः ह उवाच अरम् अच्छावाक इति, अथ अस्मिन् अनु- शासनम् ईषे ) वह [ बुडिल ] बोला-हे अच्छावाक ! बस [ चुप रह ], क्योंकि इसमें [ गोशल का ] अनुशासन मैं मानता हूं। ( सः ह उवाच एषः इन्द्रं विष्णू न्यङ्गानि शंसति=शंसतु ) वह [ गोशल ] बोला—यह अच्छावाक इन्द्र को विष्णु के चिह्नों सहित न्याः ( बुडिलः ) बुड त्यागे संवरणे च—इलच्, कित् । त्यागी । ऋषिविशेषः ( आश्वितराः ) अश्व—इञ् स्वार्थे+तृ तारण—अप् आश्वीनाम् अश्वानां बलवत्पुरुषाणां तारकाः ( ईक्षाञ्चक्रे ) विचारितवान् (अभि) अभिलक्ष्य ( प्रच्य- वेते ) प्रवर्तते ( हन्त ) हर्षोऽस्ति ( इच्छम् ) लङि आर्षरूपम् । ऐच्छम् ( शंसयाञ्चक्रे ) शंसनं कारितवान् ( गोशलः ) गो+श्रिञ् सेवायां—डप्रत्ययः, रस्य लः । वेदवाणीसेवकः । ऋषिविशेषः ( कथा ) कथम् ( विचक्रम् ) चक्ररहितं (प्लवते) गच्छति प्रवर्तते (उत्तरतः) उत्तरस्यां दिशि ( अनीकसि ) णीञ् प्रापणे—लुङ्, आर्षम् । अनैषीः । प्रेरितवान् असि ( अनीषाम् ) लुङ्, आर्षम् । अनैषम् । प्रेरितवान् अस्मि ( साति ) ऊतियूतिजूतिसाति० ( पा० ३।३।६७ ) षो अन्तकर्मणि यद्वा षै क्षये—क्तिन्, विभक्तंलुक् । सातौ । अवसाने ( मा संसृष्ट ) मा शंसिष्ट । शंसनं मा करोतु ( अरम् ) अलम् । पर्याप्तम् ( ईषे ) ईष गतौ । गच्छामि । प्राप्नोमि ( विष्णूम् ) विष्णोः ( न्यङ्गानि ) लिङ्गानि (होतुः)