किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १२६

व्याकरणम्--विधाय = वि + धा + क्त्वा + ल्यप् । अलञ्चकार = अलं + कृ + लिट् ॥ ५८ ॥

वाच्यान्तरम्--तेन नरेन्द्रेणावहितहृदयेन सता, ऋषिप्रवरे ऋषिवदर्हा विधाय तदनुमतमासनं प्रशमेन श्रुतमिवालञ्चक्रे ॥ ५८ ॥

कोषः--‘चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मन’ इत्यमरः । ‘पूजा नमस्याऽपचितिः सपर्याऽर्चाऽर्हणाः समाः’ इत्यमरः । ‘श्रुतं शास्त्रावधृतयोः’ इत्यमरः ॥ ५८ ॥

सारार्थः--व्यासं समागतं विलोक्यासनादुत्थाय मन्वादिस्मृतिप्रोक्तगुरुजनोचितसत्कारेण तं सन्तोष्य स्वयमपि युधिष्ठिरस्तेनानुज्ञातः ( स्वमप्यासन उपविश एवम् ) आसने उपविवेश ॥ ५८ ॥

भाषार्थः--वह महाराज युधिष्ठिर स्थिरचित्त होकर, ऋषिमुनियों की जैसी होनी चाहिए वैसी गुरुजनों के मुख से निकली हुई, व्यास की पूजा ( अर्घ्य, पाद्य, आसन, भोजन इत्यादि ) करके उन्हीं की आज्ञा से आसन पर बैठे ॥ ५८ ॥

व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठस्तिष्ठन्मुनेरभिमुखं स विकीर्णधाम्नः । तन्वन्तमिद्धमभितो गुरुमंशुजालं लक्ष्मीमुवाह सकलस्य शशाङ्कमूर्तेः ॥ इति भारविकृतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीये द्वितीयः सर्गः॥ २ ॥

व्यक्तेति । व्यक्तोदितैः स्फुटोद्गतैः स्मितमयूखैर्विभासितावोष्ठौ यस्य स तथोक्तः । विकीर्णधाम्नो विस्तीर्णतेजसो मुनेरभिमुखं तिष्ठन् स नृपः । इद्धं दीप्तमंशुजालं तन्वन्तं गुरुं गीष्पतिम् ; ‘गुरुर्गीष्पतिपित्रादौ’ इत्यमरः । ‘अभितः परितः-’ इत्यादिना द्वितीया । अभितोऽभिमुखम् । तिष्ठत इति शेषः । सकलस्य सम्पूर्णस्य शशाङ्को मूर्तिर्यस्य तस्येन्दोर्लक्ष्मीमुवाह वहतिस्म । अत्रोपमेयस्य राज्ञ उपमानेन्दुधर्मेण लक्ष्म्याः साक्षात्सम्बन्धासम्भवात्तत्सदृशीं लक्ष्मीमिवेति प्रतिबिम्बकरणक्षेपादसम्भवद्वस्तुसम्बन्धारूढार्थवृत्तिर्निदर्शनालङ्कारः । तदुक्तम्—‘प्रतिबिम्बस्याकरणं सम्भवता यत्र योगेन । तत्साम्यं सम्भवता निदर्शना सा द्विधाऽभिमता ॥’ इति ॥ इति मल्लिनाथसूरिविरचितायां घण्टापथव्याख्यायां द्वितीयः सर्गः ॥

अन्वयः—व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठः, विकीर्णधाम्नः, मुनेः, अभिमुखं, तिष्ठन् सः, इद्धम्, अंशुजालं, तन्वन्तं, गुरुम्, अभितः, सकलस्य, शशाङ्कमूर्तेः, लक्ष्मीम्, उवाह ॥ ५९ ॥

सुधा—व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठः = स्पष्टनिर्गतमन्दहास्यहेतुकदन्तपङ्क्तिकिरणशोभितदशनच्छदः, विकीर्णधाम्नः = परितः प्रसृततेजसः, मुनेः = व्यासस्य, अभिमुखं = संमुखं, तिष्ठन्, सः = युधिष्ठिरः, इद्धं = दीप्तं, चञ्चदित्यर्थः । अंशुजालं = किरणनिकरं, तन्वन्तं = विस्तारयन्तं, गुरुम् = बृहस्पतिम्, अभितः = अभिमुखस्थि-