किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१३० | किरातार्जुनीयम्। | [ द्वितीयः-

तस्य, सकलस्य = कलापरिपूर्णस्य, वा पूर्णस्य, शशाङ्कमूर्तेः=चन्द्रबिम्बस्य, लक्ष्मी= शोभाम्, उवाह = वहति स्म, यथा गुरुसम्मुखस्थितचन्द्रो भवति तथैव व्यासाभि- मुखो युधिष्ठिर इत्यर्थः ॥ ५९ ॥

समासः—स्मितस्य मयूखाः स्मितमयूखाः, व्यक्तं यथा स्यात्तथा उदिता व्यक्तो- दिता ये स्मितमयूखास्ते व्यक्तोदितस्मितमयूखास्तैर्विभासितौ ओष्ठौ यस्य स व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठः। विशीर्णं धाम यस्य स विशीर्णधामा तस्य विशीर्णधाम्नः। अंशूनां जालमंशुजालम्। कलाभिः सहितः सकलस्तस्य। शश एवाङ्को यस्यां सा शशाङ्का, शशाङ्का मूर्तिर्यस्य स शशाङ्कमूर्तिश्चन्द्रस्तस्य शशाङ्कमूर्तेः ॥

व्याकरणम् -तिष्ठन् = ष्ठा + लट् + शतृ । उवाह = वह् + लिट् ॥ ५९ ॥

वाक्यान्तरम्—व्यक्तोदितस्मितमयूखविभासितोष्ठेन विशीर्णधाम्नो मुनेरभिमुखं तिष्ठता तेनंशुमंशुजालं तन्वन्तं गुरुमभितः सकलस्य शशाङ्कमूर्तेर्लक्ष्मीरुहे ॥ ५९॥

कोषः—'स्म मनाक् स्मितम्' इत्यमरः । 'किरणोस्रमयूस्वांशुगभस्तिघृणिघृष्णयः' इत्यमरः 'ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी' इत्यमरः । 'बृहस्पतिः सुराचार्यो गीष्पतिर्धिषणो गुरुः' इत्यमरः ॥ ५९ ॥

सारार्थः—यथा बृहस्पतेः सम्मुखे वर्तमानस्य पूर्णचन्द्रस्य शोभा जायते तथैव व्यासाभिमुखोपविष्टस्य युधिष्ठिरस्य ओद्यभूवेति भावः ॥ ५९ ॥

भाषार्थः—जैसे अपने किरणों को फैलाते हुए वृहस्पति के सामने चन्द्रमा की शोभा होती है, ठीक वैसे ही परम प्रखर तेजवाले व्यास मुनि के सामने बैठे हुए महाराज युधिष्ठिर शोभित होते थे ॥ ५९ ॥

वृत्तपरिचयः—इदं वसन्ततिलकसंज्ञं वृत्तम्—तल्लक्षणञ्च—'उक्तं वसन्ततिलका तभजा जगौ गः'—इति। अथात्र तत्प्रतीतिः—

त	भ	ज	ज	ग ग
ऽ ऽ ।	ऽ । ।	। ऽ ।	। ऽ ।	ऽ ऽ
व्यक्तोदि	तस्मित	मयूख	विभासि	तोष्ठः ।

एवं समवृत्तत्वाच्चतुर्ष्वपि पादेषु विज्ञेयं विज्ञैः।

इति मिश्रोपनामकेन श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृता द्वितीयसर्गस्य सुधाव्याख्या परिपूर्णेति ।