किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

दशमः सर्गः १९९

मल्लि०—कतिपयेति । कतिपयैरेव सहकारपुष्पैश्चूतकुसुमै रम्यः न तु वसन्त- वत्समग्रैः, नापि हेमन्तवत्तद्रहितैरिति भावः । तनुतुहिनोऽल्पहिमः । न तु हेमन्त- वद्बहुतुहिनः, नापि वसन्तवद्विरलतुहिन इति भावः । अल्पानि कतिपयानि विनि- द्राणि सिन्दुवाराणि विकसितनिर्गुण्डीकुसुमानि यस्मिन् सः । अत्रापि सहकारवद- भिप्रायो द्रष्टव्यः । 'सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि' । इत्यमरः । इत्थं सुरभिमुखं वसन्तप्रारम्भं हिमागमान्तं हेमन्तावसानं शंसति सूचयतीति स तथोक्तः स्मरस्यैकबन्धुः सहकारी । उभयर्तुधर्मसंपत्तेरिति भावः शिशिरः समुपययौ ॥ ३० ॥

**हिन्दी—**कतिपय ही सहकार ( आम्रविशेष ) के फूलोंसे रमणीय, अल्प हिमवाला, विकसित थोड़े-से निर्गुण्डीके फूलोंसे युक्त इस प्रकार वसन्तका प्रारम्भ और हेमन्तकी समाप्तिकी सूचना करनेवाला, कामदेवका एकमात्र बन्धु (सहकारी) शिशिर ऋतु प्रादुर्भूत हो गया ॥ ३० ॥

अथ वसन्तप्रारम्भमाह— कुसुमनगवनान्युपैतुकामा किसलयिनोमवलम्ब्य चूतयष्टिम् । क्वणदलिकुलनूपुरा निरासे नलिनवनेषु पदं वसन्तलक्ष्मीः ॥ ३१ ॥

मल्लि०—कुसुमेति । कुसुमप्रधानानां नगानां वृक्षाणां, कुसुमानां नगा वृक्षा वा तेषां वनानि । उपैतुमारोढुं कामो यस्याः सा । 'शैलवृक्षौ नगावगौ' इत्यमरः । 'लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुं काममनसोरपि' । इति मकारलोपः । वसन्तलक्ष्मीः किसल- यिनीं पल्लविनीं चूतयष्टिम् । चूतशाखामिवेति भावः । अवलम्ब्यावष्टभ्य । अन्य- थारोढुमशक्यत्वादिति भावः । क्वणत् शिञ्जानं शब्दायमानमलिकुलं नूपुरमिव यस्याः सा तथोक्ता सती । 'क्वणदलिकुलनूपुरम्' इत्यपि पाठः । अन्यत्र—अलि- कुलवन्नूपुरम् । नलिनवनेषु पदं निरासे निदधे । तेषु प्रथमं प्रादुरासीदित्यर्थः । 'उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा' इति वचनादात्मनेपदम् । अत्र प्रक्रान्तवसन्तलक्ष्मीविशेषण- सामर्थ्यादप्रस्तुतनायिकाकाव्यवहारसमारोपात्समासोक्तिरलंकारः ॥ ३१ ॥

**हिन्दी—**पुष्पप्रधान वृक्षोंके वनमें पहुँचनेका अभिलाष करनेवाली वसन्त- लक्ष्मीने पल्लवोंसे युक्त आम्रकी शाखाका अवलम्बन कर शब्द करते हुए नूपुरके समान भ्रमरसमूहवाली होकर ( भ्रमरसमूहके तुल्य नूपुरवाली होकर ) कमलबनों- में पदार्पण किया ॥ ३१ ॥