किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१९८ | किरातार्जुनीयम्

**हिन्दी—**जल बिन्दुओंको धारण करनेवाली हरे तृणों (घासों) से व्याप्त भूमिमें मोटे शरीरवाले इन्द्रगोप (वीरबहूटी नामके) कीड़े बन्धूक (दपहरिया) पुष्पके मुकुलकी शोभाका अतिक्रमण (मात) करके विकसित पलाशपुष्पोंके समान शोभाको प्राप्त हो गये ॥ २७ ॥

अथ हेमन्तवर्णनमाह—

अविरलफलिनीवनप्रसूनः कुसुमितकुन्दसुगन्धिगन्धवाहः ।
गुणमसमयजं चिराय लेभे विरलतुषारकणस्तुषारकालः ॥ २८ ॥

मल्लि०—अविरलेति । अविरलानि घनानि फलिनीवनानां प्रियङ्गुवनानां प्रसूनानि यस्मिन् सः । 'प्रियङ्गुः फलिनी फली' इत्यमरः । कुसुमितैः कुन्दैर्मध्य-कुसुमैः सुगन्धिर्गन्धवाहो यस्मिन् सः । 'माघ्यं कुन्दम्' इत्यमरः । शैशिराणामपि कुन्दानां हेमन्ते प्रादुर्भावादविरोधः । विरलतुषारकण इति प्रारम्भोक्तिः । तुषारकालो हेमन्तः । चिरायासमयजमकालसंभवं गुणमुत्कर्षं लेभे ॥ २८ ॥

**हिन्दी—**प्रियङ्गु वनके घने फूलोंसे युक्त, खिले हुए कुन्दपुष्पोंसे सुगन्धित वायुवाला, प्रारम्भके कारण विरल हिमकणसे युक्त हेमन्त ऋतुने बहुत कालतक असमयमें उत्पन्न उत्कर्षको पा लिया ॥ २८ ॥

निचयिनि लवलीलताविकासे जनयति लोध्रसमीरणे च हर्षम् ।
विकृतिममुपययौ न पाण्डुसूनुश्चलति नयान्न जिगीषतां हि चेतः ॥२९॥

मल्लि०—निचयिनीति । निचयिनि उपचयवति लवलीलतानां विकासे पुष्पविजृम्भणे तथा लोध्रसमीरणे हर्षं चोत्कण्ठां जनयति सति पाण्डुसूनुर्विकृतिं नोपययौ । कुतः । हि यस्मात्, जिगीषतां जेतुमिच्छतां चेतो नयान्नीतेर्न चलति । न हि क्रोधाक्रान्ते चेतसि शृङ्गाररसस्य विकासः । तद्विरुद्धत्वात्क्रोधस्येति भावः । ॥ २९ ॥

**हिन्दी—**लवली लताओंके समृद्धि युक्त विकासमें तथा लोध्रपुष्पकी हवाके हर्ष उत्पन्न करनेपर भी अर्जुनको विकार नहीं हुआ, क्योंकि जयका अभिलाष करनेवालोंका मन नीतिसे विचलित नहीं होता है ॥ २९ ॥

कतिपयसहकारपुष्परम्यस्तनुतुहिनोऽल्पविनिद्रसिन्धुवारः ।
सुरभिमुखहिमागमन्तशंसी समुपययौ शिशिरः स्मरैकबन्धुः ॥ ३०॥