मत्स्य महापुराण
Matsya Purana
by महर्षि वेदव्यास
Page 202 of 1098
Read in context१९२ * मत्स्यपुराण *
एवमुक्तोऽथ देवर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः। स तस्य राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां नाम प्राहिणोत्। अन्धं वृद्धं च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह॥ ६१ शूद्रां धात्रेयिकां तस्मादन्धाय प्राहिणोत् तदा। तस्यां काक्षीवदादींश्च शूद्रयोनावृषिर्वशी॥ ६२ जनयामास धर्मात्मा शूद्रान्नित्येवमादिकम्। उवाच तं बली राजा दृष्ट्वा काक्षीवदादिकान्॥ ६३
राजोवाच प्रवीणानृषिधर्मस्य चेश्वरान् ब्रह्मवादिनः। विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणं बुद्धिमान् वृत्तिमाञ्छुचीन्॥ ६४ ममैव चेति होवाच तं दीर्घतमसं बलिः। नेत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमिति चाब्रवीत्॥ ६५ उत्पन्नाः शूद्रयोनौ तु भवच्छन्देऽसुरोत्तम। अन्धं वृद्धं च मां ज्ञात्वा सुदेष्णा महिषी तव। प्राहिणोदवमानान्मे शूद्रां धात्रेयिकां नृप॥ ६६ ततः प्रसादयामास बलिस्तमृषिसत्तमम्। बलिः सुदेष्णां तां भार्यां भर्त्सयामास दानवः॥ ६७ पुनश्चैनामलङ्कृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्। तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवतीं तदा॥ ६८ दध्ना लवणमिश्रेण त्वभ्यक्तं मधुकेन तु। लिह मामजुगुप्सन्ती आपादतलमस्तकम्। ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रान् वै मनसेप्सितान्॥ ६९ तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तदा। तस्य सापानमासाद्य देवी पर्यहरत् तदा॥ ७० तामुवाच ततः सोऽथ यत् ते परिहृतं शुभे। विनापानं कुमारं तु जनयिष्यसि पूर्वजम्॥ ७१
सुदेष्णोवाच नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं मे दातुमीदृशम्। तोषितश्च यथाशक्ति प्रसादं कुरु मे प्रभो॥ ७२
दीर्घतमा उवाच तवापचाराद् देव्येष नान्यथा भविता शुभे। नैव दास्यति पुत्रस्ते पौत्रो वै दास्यते फलम्॥ ७३ तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति। तस्माद् दीर्घतमाङ्गेषु कुक्षौ स्पृष्ट्वेदमब्रवीत्॥ ७४ प्राशितं यद्यदङ्गेषु न सोपस्थं शुचिस्मिते। तेन तिष्ठन्ति ते गर्भे पौर्णमास्यामिवोडुराट्॥ ७५
पिताका दर्शन और स्पर्श करता था। दीर्घकालके पश्चात् महान् तपस्यासे शुद्ध हुए कक्षीवान्ने शूद्रा माताके गर्भसे उत्पन्न हुए शरीरको तपाकर ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति कर ली। तब पिता गौतमने उससे कहा—'बेटा! तुम्हारे-जैसे यशस्वी सत्पुत्रसे मैं पुत्रवान् हो गया हूँ। धर्मज्ञ! अब मैं कृतार्थ हो गया।' ऐसा कहकर गौतम अपने शरीरका त्याग कर ब्रह्मलोकको चले गये। ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति करके कक्षीवान्ने हजारों पुत्रोंको उत्पन्न किया। कक्षीवान्के वे पुत्र कौष्माण्ड और गौतम नामसे विख्यात हुए॥ ८४-८९॥
इधर बलिने अपने पाँचों निष्पाप पुत्रोंका अभिनन्दन करके उनसे कहा—'पुत्रो! मैं कृतार्थ हो गया।' स्वयं धर्मात्मा एवं सामर्थ्यशाली बलि योगमायासे समावृत था। वह सम्पूर्ण प्राणियोंसे अदृश्य रहकर कालकी प्रतीक्षा कर रहा था। उन पुत्रोंमें अङ्गका पुत्र राजा दधिवाहन हुआ। राजा दिविरथ दधिवाहनके पुत्र कहे जाते हैं। दिविरथका पुत्र विद्वान् राजा धर्मरथ था। ये धर्मरथ बड़े सम्पत्तिशाली नरेश थे। इन्होंने विष्णुपद पर्वतपर महात्मा शुक्राचार्यके साथ सोमरसका पान किया था। धर्मरथका पुत्र चित्ररथ हुआ। उसका पुत्र सत्यरथ हुआ और उससे दशरथका जन्म हुआ जो लोमपाद नामसे विख्यात था। उसके शान्ता नामकी एक (दत्रिमा) कन्या हुई थी।