मत्स्य महापुराण

मत्स्य महापुराण
Matsya Purana
by महर्षि वेदव्यास
DevanagariHindipublished1,098 pages
Page 714 of 1098
Read in contextPage 714
७०४ * मत्स्यपुराण *
| तान् गृहीत्वा सुतांस्तस्य प्रयातः स्वार्जितां गतिम्।<br>नारायणश्च भगवान् कपिलश्च यतीश्वरः॥ १९ | तदनन्तर भगवान् नारायण और यतीश्वर कपिल ब्रह्माके उन तीनों पुत्रोंको साथ लेकर अपने तपद्वारा उपार्जित गतिको प्राप्त हो गये॥ १२-१९॥ |
| यं कालं तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तं कालमेव हि।<br>ततो घोरतमं भूयः संश्रितः परमं व्रतम्॥ २०<br>न रेमेऽथ ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन्।<br>शरीरात्तां ततो भार्यां समुत्पादितवाञ्छुभाम्॥ २१<br>तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च।<br>सदृशीमात्मनो देवीं समर्थां लोकसर्जने॥ २२<br>तया समाहितस्तत्र रेमे ब्रह्मा तपश्चरन्।<br>ततो जगाद त्रिपदां गायत्रीं वेदपूजिताम्॥ २३<br>सृजन् प्रजानां पतयः सागरांश्चासृजद् विभुः।<br>अपरांश्चैव चतुरो वेदान् गायत्रिसम्भवान्॥ २४<br>आत्मनः सदृशान् पुत्रानसृजद् वै पितामहः।<br>विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः॥ २५<br>विश्वेशं प्रथमं तावन्महातापसमात्मजम्।<br>सर्वमन्त्रहितं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्॥ २६<br>दक्षं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्।<br>वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमङ्गिरसं मनुम्॥ २७<br>अथैवाद्भुतमित्येते ज्ञेयाः पैतामहर्षयः।<br>त्रयोदशगुणं धर्ममालभन्त महर्षयः॥ २८ | इधर जिस समय वे दोनों मुक्त पुरुष चले गये, उसी समयसे ब्रह्मा पुनः अत्यन्त कठोर परम व्रतके पालनमें संलग्न हो गये। जब सामर्थ्यशाली ब्रह्माको अकेले तपस्या करते हुए आनन्दका अनुभव नहीं हुआ, तब उन्होंने अपने शरीरसे एक ऐसी सुन्दरी भार्याको उत्पन्न किया, जो तपस्या, तेज, ओजस्विता और नियमपालनमें उन्हींके समान थी। वह देवी लोककी सृष्टि करनेमें भी समर्थ थी। उससे युक्त होकर वहाँ तपस्या करते हुए ब्रह्माको संतोषका अनुभव हुआ, तब उन्होंने वेदपूजित त्रिपदा गायत्रीका उच्चारण किया। तत्पश्चात् सर्वव्यापी ब्रह्माने प्रजापतियोंकी सृष्टि करते हुए सागरोंकी तथा गायत्रीसे उत्पन्न होनेवाले अन्य चारों वेदोंकी रचना की। फिर ब्रह्माने अपने ही सदृश पुत्रोंको उत्पन्न किया, जो विश्वमें प्रजापतिके नामसे विख्यात हुए और जिनसे सारी प्रजाएँ उत्पन्न हुईं। सर्वप्रथम उन्होंने अपने धर्म नामक पुत्रको प्रकट किया, जो विश्वके ईश्वर, महान् तपस्वी, सम्पूर्ण मन्त्रोंद्वारा अभिरक्षित और परम पावन थे। तदुपरान्त उन्होंने दक्ष, मरीचि, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ, गौतम, भृगु, अङ्गिरा और मनुको उत्पन्न किया।* ब्रह्माके पुत्रभूत इन महर्षियोंको अत्यन्त अद्भुत जानना चाहिये। इन्हीं महर्षियोंने तेरह प्रकारके गुणोंसे युक्त धर्मका प्रतिपादन एवं अनुसरण किया॥ २०-२८॥ |
| अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः।<br>ताम्रा क्रोधाथ सुरसा विनता कद्रूरेव च॥ २९<br>दक्षस्यापत्यमेता वै कन्या द्वादश पार्थिव।<br>मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तपसा निर्मितः किल॥ ३०<br>तस्मै कन्या द्वादशान्या दक्षस्ताः प्रददौ तदा।<br>नक्षत्राणि च सोमाय तदा वै दत्तवान् ऋषिः॥ ३१<br>रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि रविनन्दन।<br>लक्ष्मीर्मरुत्वती साध्या विश्वेशा च मता शुभा॥ ३२<br>देवी सरस्वती चैव ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा।<br>एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय पार्थिव॥ ३३ | राजन्! अदिति, दिति, दनु, काला, अनायु, सिंहिका, मुनि, ताम्रा, क्रोधा, सुरसा, विनता और कद्रू—ये बारह कन्याएँ दक्ष प्रजापतिकी संतान हैं। कश्यप महर्षि मरीचिके पुत्र थे, जो पिताकी तपस्याके प्रभावसे उत्पन्न हुए थे। उस समय दक्षने कश्यपको अपनी उन बारह कन्याओंको पत्नीरूपमें प्रदान किया था। रविनन्दन! उसी समय ऋषिवर ब्रह्माने नक्षत्रसंज्ञक रोहिणी आदि सभी पुण्यमयी कन्याओंको चन्द्रमाके हाथोंमें सौंप दिया। लक्ष्मी, मरुत्वती, साध्या, शुभा, विश्वेशा और सरस्वती देवी—ये पूर्वकालमें ब्रह्माद्वारा निर्मित हुई थीं। राजन्! कर्मपर दृष्टि रखनेवाले ब्रह्माने इन पाँचों सर्वश्रेष्ठ कन्याओंको मङ्गलकारक सुरश्रेष्ठ धर्मको समर्पित कर दिया। |
* यह विषय प्रजापतिसर्गनिरूपण नामक पहलेके अध्यायोंमें भी वर्णित हुआ है।