BharatKosha
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

by सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री)

DevanagariHindipublished799 pages

Page 193 of 799

Read in context
Page 193

जब पाक हो जाय तब स्वतः शीत सम्पुट के भीतर लगी हुई पीत वर्ण भस्म को निकालकर रख लें । इसको पूर्वाचार्य लोग सर्वांगसुन्दर रस या पीतभस्म कहते हैं ॥ २४६-२५२ ॥ अथास्य गुणाः हृदयप्रीतिजननो जठरामयनाशनः । बलवर्णप्रदाता च ज्वरद्विरदकेशरी ॥२५३॥ वातव्याधिहरश्चैष जाठराग्निप्रदीपनः । शूलद्विपाङ्कुशः शीघ्र प्रकामं कामवर्द्धनः ॥२५४॥ सहपानादिकञ्चास्य यथारोगं भिषग्वरः । रससिन्दूरवन्नित्यं वीक्ष्य दोषं प्रकल्पयेत् ॥२५५॥ इति मूर्च्छनाविज्ञानीयो नाम षष्ठस्तरङ्गः भा.टी.—यह सर्वाङ्गसुन्दर रस सेवन करने पर हृदय में अत्यन्त प्रसन्नता उत्पन्न करता है । उदय रोग अथवा अतीसार को नष्ट करता है । शरीर में बल तथा वर्ण को बढ़ाता है । ज्वर रूपी हाथी के लिए सिंह समान घातक है। सब प्रकार की वात व्याधियों को मिटाता है और पाचनशक्ति को प्रबल करता है । शूल रूपी हाथी के लिए अंकुश के समान नियामक है । कुछ काल तक नियमपूर्वक सेवन करने से शरीर में कामशक्ति को बढ़ाता है । इस रस के प्रयोग में शारीरिक दोषों का अच्छी तरह निर्णय करके रोगानुसार रससिन्दूर की भाँति सहपान तथा अनुपान की कल्पना करनी चाहिये ॥ २५३-२५५ ॥ इति मूर्च्छनाविज्ञानीय नाम षष्ठतरङ्ग समाप्त हुआ । अथ पारदमारणविज्ञानीयः सप्तमस्तरङ्गः सामान्येन मारणस्य लक्षणम् विविधक्रमयोगेन गन्धकाद्यौषधैः सह । रसादीनाञ्च धातूनां रोगापनयनक्षमम् ॥१॥ गन्धकादियुतं वापि यदम्बरसुधान्वितम् । भस्मतापादनं यत्त मारणं तदिहोच्यते ॥ २ ॥ तत्रादौ मारणलक्षणं पूर्वाचार्य्यैरनिर्दिष्टप्रायं नव्यपरिभाषामम्मतमाह । विवि- धेति—विविधक्रमाः प्रकारभेदेन तत्र तत्रोक्ताः, रोगापनयनक्षमं सूक्ष्मतापत्त्या शरीरावयवव्याप्तिद्वारा तत्तद्व्याधिघातसमर्थम् । गन्धकाद्यौषधैरित्यादिना रसभ-

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक) · Page 193 of 799 · BharatKosha