रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
by सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री)
Page 211 of 799
Read in contextसप्तमस्तरङ्गः १७१ ककारादिगणोक्तानि भेषजानि कदाचन । रसायनफलाकाङ्क्षी रससेवी न भक्षयेत् ॥६४॥ माषं मसूरकं तैलं कलायञ्च सुरासवान् । नारंगं नारिकेलञ्च धान्याम्लं निम्बुकादिकम् ॥६५॥ अनूपमांसं वेत्राग्रं नाश्नीयात्कुक्कुटांस्तथा । रम्भादले भोजनञ्च तक्रभक्तं सुवर्चलम् ॥६६॥ कांस्यपात्रे न चाश्नीयाद् गुरु विष्टम्भि भोजनम् । कट्वम्लतिक्तं तीक्ष्णोष्णं भोजनन्तु भृशं त्यजेत् ॥६७॥ कुङ्कुमालेपनं जह्यात् घनसारञ्च सर्वथा । मध्याह्ने पर्यटेन्नैव न कुर्याद् वादजल्पनम् ॥६८॥ केषाञ्चिन्मते ककाराष्टकनिषेधः कलिंगं कारवेल्लञ्च कदली काकमाचिका । कुसुम्भिका च कर्कोटी कूष्माण्डं कर्कटी तथा ॥६६॥ ककाराष्टकमेतद्धि प्रोक्तं रसविशारदैः । वर्जयेद्रससेवी च नित्यमेतत्प्रयत्नतः ॥१००॥ अथापथ्यं ककारादिगणः कूष्माण्डमिति। ककाराष्टकादिवर्जनं रसेन्द्रस्य शरीरात्स्त्रावबद्धार्थम्। यथोक्तम्—“स्रवति न यथा रसेन्द्रो न च नश्यति जाठरो वह्निः” इति। कमठः कच्छपः। कलिङ्गफलं तरबूज इति प्रसिद्धम्, काञ्चनीयं सुमं काञ्चनारपुष्पम्। धान्याम्लं काञ्जिकम्, तक्रेण सहितं भक्तं तक्रभक्तं, सुव- र्चलं सौवर्चललवणम् ॥ ६३–१०० ॥ पेठा, तरबूज, बेर, कुलथी की दाल, ककोड़ा, निर्मलीबीज, कैथ का गूदा, कचनारपुष्प, कँगनी, काञ्जी, करैला, कमलपुष्पशाक, ककोड़ाभेद, ककड़ी, कसुम्भ- पुष्पशाक, कबूतर-मांस इसको ककरादिगण कहा जाता है। इस ककारादिगणोक्त द्रव्योंको रसायनफल प्राप्त करनेके लिये पारद-सेवनकाल में मनुष्य को कभी नहीं सेवन करना चाहिये। इसके अतिरिक्त नारंगी, नारियल, काञ्जी, नीबू आदि अम्ल- द्रव्य, अनूप (जलप्रधान देश) देशीयमांस, बेंत की कोपल, और मुर्गमांस भी नहीं खाना चाहिये। केले के पत्ते में भोजन मठा और भात मिलाकर भोजन, साँचल नमक का सेवन तथा कांसे के पात्र में भोजन, गुरु, विष्टम्भि भोजन अथवा कटु अम्ल तिक्तरस तथा तीक्ष्ण उष्णगुण भोजनों का सेवन बिलकुल नहीं करना