रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
by सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री)
Page 275 of 799
Read in contextदशमस्तरङ्गः २३३ भस्म लाल न हो तो उसे गंगेरन, नागरमोथा, बड़दूध और बड़मूल स्वरस, हरिद्रास्वरस और मञ्जिष्ठा या लज्जालु के कषाय में मर्दनकर दो तीन पुट देने से वह निश्चंद्र कोमल, लालकमलवर्ण हो जाती है ॥ ६५-६७ ॥ अभ्रकभस्मनः अमृतीकरणम् मारितं त्वतियत्नेन दशभागिकमभ्रकम् । त्रिफलाक्वथितं चैव नवं षोडशभागिकम् ॥ ६८ ॥ नागभागिकमुस्राज्य दत्वा लोहस्य भाजने । पाचनाज्जायते रम्यममृतीकरणं वरम् ॥ ६६ ॥ उस्राज्यं गोघृतं नागभागिकमष्टभागिकं ग्राह्यम् ॥ ६८, ६६ ॥ भा.टी.—अच्छी तरह बनी हुई अभ्रकभस्म दस भाग, त्रिफलाकषाय सोलह भाग और गोघृत आठ भाग तीनों को एक लोहे की कड़ाही में एकत्र मिला कर पकाने से अभ्रकभस्म का अमृतीकरण हो जाता है ॥ ६८, ६६ ॥ वक्तव्य — त्रिफलाकषाय और घृत के जलने तक अभ्रकभस्म को पकाना चाहिए। अन्य रसग्रंथों में भी इसी प्रकार लिखा है कि—"तुल्यं घृतं मृताभ्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् । घृते जीर्णे ततश्चूर्णं सर्वकार्येषु योजयेत् ॥” अभ्रकभस्म के अमृतीकरण करने से उसके गुणों में वृद्धि होती है। द्वितीयः प्रकारः कन्याम्बुमेघगव्याज्यं कलादिक् तपनांशकम् ! पचेन्मन्दानलेनैतदमृतीकरणं वरम् ॥ ७० ॥ तृतीयः प्रकारः मृताभ्रसंमितं गव्यमाज्यं दत्वाभ्रकं पचेत् । अमृतीकृतमेवन्तु घनं कार्येषु योजयेत् ॥ ७१ ॥ कन्या घृतकुमारी, तस्या जलं षोडशभागिकम् । मेघः अभ्रकं दशभागिकम् । गोघृतं द्वादशभागिकम् । अथवा केवलं गोघृतेन पाकादमृतीकरणम् । तथा चाहुः प्राचीनाः—“तुल्यं घृतं मृताभ्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् । घृते जीर्णे ततश्चूर्णं सर्वकार्येषु योजयेद् ॥” इति । तथा चैवं मृताभ्रकस्यामृतीकरणसंस्कार उक्तः । भस्मनस्तु पुनरमृतीकरणेन गुणवृद्धिर्भवति । इति ॥ ७०, ७१ ॥ भा.टी.—कुमारीस्वरस, चौलाई या मोथा, गोघृत को क्रमशः सोलह, दस और बारहवाँ भाग अभ्रक का लेकर एकत्र करके अग्नि से पका लेने पर उत्तम अमृतीकरण होता है । अभ्रकभस्म और गोघृत दोनों को समभाग में लेकर