सांख्य दर्शन (सांख्य-प्रवचन सूत्र व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ३ ) ( १५ ) भूत ( महाभूत ) — ( १ ) आकाश ( २ ) वायु ( ३ ) तेज ( ४ ) जल ( ५ ) पृथिवी । ( १६ ) अव्यक्त — ( १ ) मूल प्रकृति ( प्रकृति = प्रधान = परमाव्यक्त ) । ( १७ ) व्यक्त — ( १ ) महत्तत्व ( २ ) अहंकार ( ३ ) मन ( ४ ) चक्षुः ( ५ ) श्रोत्र ( ६ ) घ्राण ( ७ ) रसन ( ८ ) त्वक् ( ६ ) वाक् ( १० ) पाणि ( ११ ) पाद ( १२ ) पायु ( १३ ) उपस्थ ( १४ ) शब्द ( १५ ) स्पर्श ( १६ ) रूप ( १७ ) रस ( १८ ) गन्ध ( १९ ) आकाश ( २० ) वायु ( २१ ) तेज ( २२ ) जल ( २३ ) पृथिवी । ( १८ ) प्रमाण — ( १ ) प्रत्यक्ष ( २ ) अनुमान ( ३ ) शब्द । ( १९ ) गुण — ( १ ) सत्व ( २ ) रजः ( ३ ) तमः । ( २० ) गुणों के स्वरूप — ( १ ) सत्व सुखरूप, ( २ ) रज दुःख रूप, ( ३ ) तम मोहरूप । ( २१ ) गुणों के प्रयोजन — ( १ ) सत्व का प्रकाश करना ( २ ) रज का प्रवृत्ति ( ३ ) तम का नियमन करना या रोकना । ( २२ ) केवल-अविकृति — ( १ ) प्रकृति । ( २३ ) केवल-विकृति — ( १ ) मन ( २ ) चक्षु ( ३ ) श्रोत्र ( ४ ) घ्राण ( ५ ) रसन ( ६ ) त्वक् ( ७ ) वाक् ( ८ ) पाणि ( ६ ) पाद ( १० ) पायु ( ११ ) उपस्थ ( १२ ) आकाश ( १३ ) वायु ( १४ ) तेज ( १५ ) जल ( १६ ) पृथिवी ।