BharatKosha
Back to the archive

वैशेषिक दर्शन (कणाद सूत्र व हिन्दी भाष्य सहित)

Vaisheshika Darshana with Hindi Bhashya

by महर्षि कणाद

Source: स्वामीमेशिन यन्त्रालय · स्वामीमेशिन यन्त्रालय (origin)

DevanagariSanskritpublished160 pages

दशमाऽध्याय १ आह्निक. १४३

Page 147Permalink

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri दशमाऽध्याय १ आह्निक. १४३ कारण के भेद से कार्य में भेद होता है, और कारण तीन ३ प्रकार के होते हैं, १- समवायी, २ असमवायी, ३-निमित्त । इन तीनों में से समवायी कारण ( उपादान ) की परीक्षा करते हुये आचार्य इस सूत्र में बतलाते हैं कि कार्य पदार्थों का समवाय-द्रव्य में होता है, इस कारण द्रव्य में ही उपा- दान कारणता का व्यवहार होता है ॥ १ ॥ ३६५-संयोगाद्वा ॥ २ ॥ (वा) अथवा (संयोगात्) संयोग से भी [पाया जाता है कि उपा- दान कारणता द्रव्य में ही है ] ॥ २ ॥ ३६६-कारणे समवायात्कर्माणि ॥ ३ ॥ (कारणे) कारण=उपादान में (समवायात्) समवेत होने से (कर्माणि) कर्म भी [ कारण होजाते हैं ] ॥ ३ ॥ ३६७-तथा रूपे कारणैकार्थसमवायाच्च ॥ ४ ॥ ( तथा ) इसी प्रकार ( कारणैकार्थसमवायात् ) कारणेकपदार्थ के सम- वायसम्बन्ध से (रूपे) रूपादि गुणों में (च) भी [कारणता का व्यवहार है] ॥ अर्थात् कार्य पदार्थ की समीपता से कर्म में कारणता का व्यवहार है, इसी प्रकार कारणैकार्थ की समीपता से रूप और उपलक्षण से अन्य गुणों में भी कारणता का व्यवहार होता है ॥ ४ ॥ उदाहरण- ३६८-कारणसमवायात्संयोगः पटस्य ॥ ५ ॥ (कारणसमवायात्) उपादान कारण=तन्तुओं के समवाय से (संयोगः) संयोग ( पटस्य ) वस्त्र का [ कारण ] होता है ॥ ५ ॥ ३६९-कारणकारणसमवायाच्च ॥ ६ ॥ (च) और (कारणकारणसमवायात्) कारण का कारण समवेत होने से [संयोग को कारणता होती है ] ॥ जैसे एक रुई की गांठ दूसरी रुई की गांठ में मिलाई जावे तो महत्त्व परिमाण कार्य उत्पन्न होगा। अब देखना होगा कि रुई के अवयव=टुकड़ों से रुई की गांठ बनी, फिर रुई की गांठों के अवयव मिलने (संयोग) से महत्त्व=बड़ापन बना, तब कारण के कारण का समवाय हुआ अर्थात् रुई के अवयवों से गांठ, गांठों से महत्त्व कार्य उत्पन्न हुआ ॥ ६ ॥ CC-0.Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.

Page 148Permalink

१४४ वैशेषिकदर्शन-भाषानुवाद समवायी और प्रसङ्गप्राप्त असमवायी कारणों की परीक्षा कह चुके । आगे निमित्त कारण की परीक्षा करेंगे, इस लिये उसका आरम्भ करते हैं- ३७०-संयुक्तसमवायादग्नेर्वैशेषिकम् ॥ ७ ॥ (संयुक्तसमवायात्) संयोगसम्बद्ध समवाय से (अग्नेः) अग्नि का (वै- शेषिकम्) विशेष गुण उष्णता [कारण है] ॥ पाक से उत्पन्न रूपादि रङ्गादि कार्यों में अग्नि निमित्त कारण है, जो अपने संयुक्तसमवाय से गरमी पहुंचा कर किसी वस्तु पर रङ्ग उत्पन्न कर देता है। अपना विशेष गुण अग्नि में गरमी का स्पर्श है, उस गुण का आश्रय द्रव्य अग्नि है, उस अग्नि का संयोग पकने वाले फल पुष्पादि से है, वहां अग्नि और फलादि के समवाय से पकने से उत्पन्न होने वाले रङ्गों की, जो पाकज हैं, उत्पत्ति होती है । इस उत्पत्ति में फलादिक उपादान कारण= समवायी हैं, तेज का संयोग असमवायी कारण है, गरमी का स्पर्श और अन्य अदृष्ट कारण मिलकर सब निमित्त कारण हैं ॥ ७ ॥ पदार्थों का उद्देश और परीक्षा की जा चुकी, जिन के तत्त्वज्ञान से मुक्ति होती है। तत्त्वज्ञान धर्म विशेष से उत्पन्न होता है, धर्मविशेष वैदिक कर्मों के करने से, वैदिककर्मजन्य पुण्य उस के ऊपर अत्यन्त श्रद्धा से बनता है । तब कहीं वैदिककर्मानुष्ठानियों को दृष्टफल के न पाने से अश्रद्धा न हो जावे, इस लिये कृपालु कणाद मुनि अत्यन्त श्रद्धा उत्पन्न कराते हुवे, विद्या- र्थियों को विश्वास दिलाते हैं कि- ३७१-दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां, दृष्टाऽभावे प्रयोगोऽभ्युदयाय ८ (दृष्टानाम्) [वेद में] देखे हुये (दृष्टप्रयोजनानाम्) जिन का प्रयोजन इस लोक में ही दीखता है, उन का तथा (दृष्टाभावे) जब दृष्ट ऐहिक फल न मिले तब भी (प्रयोगः) अनुष्ठान करना (अभ्युदयाय) पारलौकिकफल के लिये [माननीय है] ॥ ८ ॥ ३७२-अस्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्गमृषेः ॥ ६ ॥ (अस्मद्बुद्धिभ्यः) हम सर्वसाधारणों के ज्ञानों से (ऋषेः) वेद के प्रकाशक ज्ञानदाता ऋषि परमात्मा की (लिङ्गम्) पहचान होती है ॥ यदि परमात्मा ज्ञान न देता तो मनुष्यों को ज्ञान न होता । मनुष्यों को ज्ञान है, यह परमात्मा के ज्ञानदान की पहचान है ॥ ९ ॥

दशमाऽध्याय २ आह्निक १४५

Page 149Permalink

दशमाऽध्याय २ आह्निक १४५ ३७३-तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम् ॥ १० ॥ (तद्वचनात्) उस वेदप्रकाशक ऋषि (एक मात्र ऋषि=परमात्मा) के उपदिष्ट होने से (आम्नायस्य) वेद भगवान् का (प्रामाण्यम्) स्वतः प्रामा- ण्य है ॥ १० ॥ समवायी असमवायी और निमित्त कारणों और कार्यों की परीक्षा और वेदों का प्रामाण्य इस द्वितीय आह्निक में कहा गया ॥ इति दशमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥ २ ॥ इति दशमाऽध्यायः ॥ १० ॥ समाप्तं चेदं वैशेषिकदर्शनम् इति श्री तुलसीराम स्वामिकृते वैशेषिकदर्शनभाषानुवादे सभाष्ये दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ १९

वैशेषिकसूत्राणामकाराद्यनुक्रमणिका

Page 150Permalink

ओ३म् वैशेषिकसूत्राणामकाराद्यनुक्रमणिका अ-१ अ०आ०सू० २१३ अग्नेरूर्ध्वज्वलनं० ५ २ १३ | २१७ अपसर्पणमुपसर्पणं० ५ २ १७ २१३ अणुत्वमहत्त्वयोः० ७ १ १४ | २०८ अपांसंघातोविलयनं०५ २ ८ २१५ अणुत्वमहत्त्वाभ्यां० ७ १ १६ | २११ अपां संयोगाद्विभा० ५ २ ११ २१० अणुमहदिति० ७ १ ११ | २०३ अपां संयोगाभावे० ५ २ ३ १७५ अप्सुसंयोगस्त्वमसि० ५ २ ५ | १३१ अप्रसिद्धोऽनपदेशः ३ १ १५ २६७ अणोर्महतश्चोपल० ७ १ ८ | २६३ अप्सु तेजसि वायौ च ७ १ ४ १२२ अज्ञानाच्च ३ १ ६ | ८४ अप्सु शीतता २ २ ५ २६८ अतोविपरीतमक्षु । ७ १ १० | १८५ अभिघातजे मुसला० ५ १ ३ १ अथातोधर्मं व्याख्या० १ १ १ | १८७ अभिघातान्मुसल० ५ १ ५ ३५५ अदृष्टं विद्या ९ २ १२ | १०९ अभिव्यक्ति दोषात् २ २ ३१ २५५ अदृष्टाच्च ६ २ १३ | २५५ अभ्युषेचनोपवास० ६ २ २ ६१ अद्रव्यत्वेन नित्यत्व० २ १ १३ | ३३१ अभूतं नास्तीत्य० ९ १ ९ ५९ अद्रव्यमद्रव्येन द्रव्यं० २ १ ११ | ३६० अभूदित्यपि० १० १ ५ १६१ अनित्य इतिविशेषतः०४ १ ४ | २५० अयतस्य शुचिभो० ६ २ ८ १०७ अनित्यश्चायं कारणतः २ २ २८ | ३२३ अयमेष त्वया कृतं० ८ २ १ २७७ अनित्येऽनित्यं० ७ १ १८ | १६९ अरूपिष्वचाक्षुषाणि ४ .१ १२ २७४ अनित्येष्वनित्याः० ७ १ ५ | ३२५ अर्थ इति द्रव्यगुणक० ८ २ ३ १७७ अनियतदिग्देशपूर्वक०४ २ ७ | २५९ अर्थान्तरं च ६ २ ७ ४२ अनेकद्रव्यवत्त्वेन० १ २ ११ | १२४ अर्थान्तरं ह्यर्थान्तर० ३ १ ८ १६५ अनेकद्रव्यसमवायात् ४ १ ८ | १६२ अविद्या ४ १ ५ २९३ अन्यतरकर्मजः० ७ २ ९ | २८० अविद्या च विद्यालि०७ १ २१ ३७ अन्यत्रान्त्येभ्यो वि० १ २ ६ | २४८ अशुचीति शुचिप्रति०६ २ ६ १२३ अन्यदेव हेतुरित्यनप० ३ १ ७ | ३३१ असतः क्रियागुण० ९ १ ३ ८५ अपरस्मिन्नपरं० २ २ ६ | २५२ असति चाभावात् ६ २ १० | ३०१ असति नास्तीति च०७ २ १७ | ३३४ असदिति भूतप्रत्य० ९ १ ६

वैशेषिक सूत्र सूची १४७

Page 151Permalink

वैशेषिक सूत्र सूची १४७ १३२ असन् सन्दिग्धश्च० ३ १ १६ ३५१ इष्टानिष्टकारणविशे० १० १ १ २६ असमवायात्सामान्य० १ १ २६ ३०९ इहेदमिति यतः० ७ २ २५. ३४१ असमाहितान्तः कर० ९ १ १३ उ-४ ३१२ अस्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्ग० १० २ ९ २६० उक्ता गुणाः ७ १ १ ३४८ अस्येदम् इति बुद्ध्या० ९ २ ५ ७ उत्क्षेपणामवक्षेपणं० १ १ ७ ३५४ अस्येदं कार्यं कारणं० ९ २ १ १३ उभयथा गुणाः १ १ १३ ३५५ अस्येदं कार्यकारण० ९ २ २ ए-५ १५४ अह्मिति सुखपयो० ३ २ १८ २७१ एककालत्वात् ७ १ १२ १५० अह्मिति प्रत्यगा० ३ २ १४ २९० एकत्वाभावात्० ७ २ ६ १५५ अह्मिति शब्दस्य० ३ २ ९ २८९ एकत्वैकपृथक्त्वयोः ७ २ ३ आ-२ ३०५ एकदिक्कालाभ्यां० ७ २ २१ १८८ आत्मकर्म हस्तसं० ५ १ ६ ३६३ एकदेश इत्येकस्मिन्० १० १ ७ २५९ आत्मगुणकर्मसु सं० ६ २ १७ २६६ एकद्रव्यत्वात् ७ १ ७ ३३९ आत्मन्यात्ममनसोः० ९ १ ११ १०२ एकद्रव्यत्वान्न द्रव्यं २ २ २३ ३५९ आत्ममनसोः संयो० ९ २ ६ १७ एकद्रव्यमगुणं० १ १ १७ ३४३ आत्मसमवायादात्म० ९ १ १५ ३६२ एकार्थसमवायिकार० १० १ ६ १८३ आत्मसंयोगप्रय० ५ १ १ २९२ एतदनित्ययोर्व्याख्या० ७ २ ८ २३१ आत्मन्तरगुणानां० ६ १ ५ २२२ एतेन कर्माणि गुणा० ५ २ २२ २१५ आत्मनेन्द्रियमनो० ५ २ १५ १७० एतेन गुणत्वे भावे च० ४ १ १३ १६५ आत्मनेन्द्रियार्थसंनि० ३ १ १८ ९५ एतेन दिगन्तराला० २ २ १६ १३७ आत्मनेन्द्रियार्थसंनि० ३ २ १ २७६ एतेन दीर्घत्वह्रस्वत्वे ७ १ १७ ९३ आदित्यसंयोगाद् २ २ १४ २६२ एतेन नित्येषु नित्य० ७ १ ३ ३५६ आर्षं सिद्धदर्शनं च ९ २ १३ २९४ एतेन विभागो व्या० ७ २ १० इ-३ ३४६ एतेन शाब्दं व्या० ९ २ ३ २५७ इच्छाद्वेषपूर्विकाधर्मा० ६ २ १५ २३८ एतेन हीनसमविशिष्ट० ६ १ १२ ८९ इत इदमपि० २ २ १० ३३६ एतेनाऽघटोऽग्नीः० ९ १ ८ ३५३ इन्द्रियदोषात्संस्कार ९ २ १० ८३ एतेनोष्णता व्या० २ २ ३ ११८ इन्द्रियार्थप्रसिद्धिः० ३ १ २ क-६ १९८ इषावयुगपत्संयोग० ५ १ १६ ११ कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते १ १ ११

Page 152Permalink

१६८ वैशेषिकदर्शन-भाषानुवाद ३०८ कर्मभिः कर्माणि गुणे० ७ २ २४ ग-७ २८६ कर्मभिः कर्माणि० ७ २ १२ ३२८ गुणकर्मसु गुणकर्म० ८ १ ८ २७५ कर्मभिः कर्माणि० ७ १ १५ ४० गुणकर्मसु च भावः न० १ २ ९ ४६ कर्म तु भावात् कर्म० १ २ १५ ३१५ गुणकर्मसु संनिकृष्टेषु० ८ १ ४ ३६६ कारणकारणसमवा० १० २ ६ २९८ गुणत्वात् । ७ २ १४ ७२ कारणगुणपूर्वकः कार्य० २ १ २४ २४ गुणवैधर्म्यान्न कर्मणां० १ १ २४ २६५ कारणगुणपूर्वकाः० ७ १ ६ १०५ गुणस्य सतोऽनर्थगंः० २ २ २५ ३०६ कारणपरत्वात् ० ७ २ २२ २१३ गुणान्तराभावाच्च ५ २ ३ २६८ कारणंबहुत्वाच्च । ७ १ ८ ४५ गुणेषु भावः द्वगुणत्वं० १ २ १३ १६० कारणाभावात् कार्य० ५ १ ३ २२५ गुणेदिंर्व्याख्याता । ५ २ २५ २२४ कारणं त्वसमवायिनो०५ २ २४ २८३ गुणैर्दिग्व्याख्याता । ७ १ २४ ३६४ कारणमिति द्रव्ये० १० २ १ २९९ गुणोऽपि विभाव्यते । ७ २ १५ ३६८ कारणसमवायात् ० १० २ ५ २९ गुरुत्वप्रयत्नसंयोगा० १ १ २९ ३१ कारणसामान्ये द्रव्य० १ १ ३१ च-छ १२० कारणाज्ञानात् । ३ १ ४ २४५ चातुराश्रम्यमुपघा० ६ २ ३ ७० कारणान्तरानुक्लृप्तिं० २ १ २२ ज-ह ३२ कारणाभावात्तत्कार्या० १ २ १ २५६ जातिविशेषाच्च । ६ २ १४ ३२२ कारणाद्यौगपद्यात्० ८ १ ११ ३१४ ज्ञाननिर्देशे ज्ञाननिष्प० ८ १ ३ २२६ कारणेन कालः । ५ २ २६ त-१० २८५ कारणेन कालः । ७ १ २५ ५३ त आकाशे न विद्यन्ते २ १ ५ ३६६ कारणे समवायात्० १० २ ३ १११ तत्त्वं च । १ २ २७ १२६ कार्यं कार्यान्तरस्य । ३ १ १० ७७ तत्त्वं भावेन० २ १ २९ २९१ कार्यकारणयोरेक० ७ २ ७ ८७ तत्त्वं भावेन० २ २ ८ १५ कार्यविरोधि कर्म । १ १ १४ ९१ तत्त्वं भावेन० २ २ १२ ८२ कार्यविशेषेण नाना० २ २ १३ १७१ तत्पुनः पृथिव्यादि० ५ २ १ ७३ कार्यान्तराऽप्रादुर्भा० २ १ २५ २०९ तत्र विस्फूर्जथुर्लिङ्गम् ५ २ ८ १२१ कार्येषु ज्ञानात् । ३ १ ५ १७६ तत्र शरीरं त्रिविधं० ५ २ ६ १५ क्रियागुणवत्समवा० १ १ १५ ३१३ तत्रात्मा मनश्चाप्रत्यक्षे ८ १ २ ३२९ क्रियागुणव्यपदेशा० ८ १ १ २५८ तत्संयोगोविभागः ६ २ १६ ६० क्रियावत्त्वाद्गुणव० २ १ १७

वैशेषिक सूत्र सूची १६९

Page 153Permalink

वैशेषिक सूत्र सूची १६९ ३५२ तत्तत्समवायात्कर्मगुणेषु० ९ १ १४ १९ तथा गुणः । ५ १ १९ १८१ तथात्मसंयोगोहस्त० ५ १ ४ ९४ तथा दक्षिणा प्रतीची० २ २ १५ १९५ तथा दग्धस्य विस्फो० ५ १ १२ ३५० तथा द्रव्यान्तरेषु प्र० ९ १ १२ ३२८ तथापस्तेजो वायु० ८ २ ६ २८६ तथा पृथक्त्वम् । ७ २ २ २३० तथा प्रतिग्रहः । ६ १ ४ ३३५ तथाऽभावे भावप्रत्य० ९ १ १ ३६१ तथा रूपे कारणै० १० २ ४ २३९ तथा विरुद्धानान्त्या० ६ १ १३ ३५० तथा स्वप्नः । ९ २ ५ १८३ तथा हस्तसंयोगाच्च० ५ १ २ २३५ तददुष्टे न विद्यते । ६ १ ९ २१६ तदनारम्भ आत्मस्थे० ५ २ १६ ७९ तदनुविधानादेक० २ १ ३१ २८२ तदभावादणु मनः । ७ १ २३ २१८ तदभावे संयोगा० ५ २ १८ ६९ तदलिङ्गमेकद्रव्य० २ १ २१ २३२ तददुष्टभोजने न० ६ १ ६ ३५५ तद्दुष्टज्ञानम् । ९ २ ११ ३ तद्वचनादाम्नायस्य० १ १ ३ ३७३ तद्वचनादाम्नायस्य० १० २ १० २०२ तद्विशेषाददृष्टकारि० ५ २ ३ २५४ तन्मयत्वाच्च । ६ २ १२ ३५९ तयोर्निष्पत्तिः प्र० १० १ ३ ६५ तस्मादागमिकम् २ १ १७ १४४ तस्मादागमिकः ३ २ ८ १५९ तस्य कार्यं लिङ्गं ४ १ २ १३८ तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे ३ २ २ १४२ ,, ३ २ ५ २३४ तस्य समभिव्याहा० ६ १ ८ १६१ तस्याभावादव्यभि० ४ १ १० १०१ तुल्यजातीयेष्वर्था० २ २ २२ १९६ तृणे कर्म वायुसंयो० ५ १ १४ ८३ तेजस उष्णता २ २ ४ २२० तेजसो द्रव्यन्तरे० ५ २ २० ९१ तेजोरूपस्पर्शवत् २ १ ३ १६६ तेन रसगन्धस्पर्शेषु ४ १ ९ ५५ त्रपुसीसलोहरजत० २ १ ७ द-११ २२१ दिक् कालावाकाशं च० ५ २ २१ २३३ दृष्टं हिंसायाम् ६ १ ७ १४१ दृष्ट आत्मनि लिङ्गे० ३ २ ११ ८९ दृष्टं च दृष्टवत् २ २ १८ २४३ दृष्टादृष्टप्रयोजनानां ६ २ १ ३७१ दृष्टानां दृष्टप्रयोज० १० २ ८ २७२ दृष्टान्ताच्च ७ १ १३ ३२४ दृष्टेषु भावाददृष्टे० ८ २ २ १४८ देवदत्तो गच्छति० ३ २ १२ १५१ देवदत्तो गच्छती० ३ २ १५ २०५ द्रवत्वात् स्यन्दनम् ५ २ ४ १८ द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यं० १ १ १८ २१९ द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्ति० ५ २ १९ १९ द्रव्यगुणकर्मभ्योण० १ २ ८ ९ द्रव्यगुणयोः सजा० १ १ ९ ३१० द्रव्यत्वगुणत्वप्रति० ७ २ २६ ७६ द्रव्यत्वनित्यत्वे वायु० २ १ २८ ८६ ,, २ २ १

Page 154Permalink

वैशेषिकदर्शन-भाषानुवाद १५७ ८० द्रव्यत्वनित्यत्वे वायु० २ २ ११ ३६ द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्म० १ २ ५ २३ द्रव्याणां द्रव्यं कार्यं० १ १ २३ १० द्रव्याणि द्रव्यान्त० १ १ १० १६ द्रव्याश्रय्यगुणवान्० १ १ १६ ३१८ द्रव्ये द्रव्यगुणकर्म० ८ १ ७ ३१२ द्रव्येषु ज्ञानं व्या० ८ १ १ ३२६ द्रव्येषु पञ्चात्मकत्वम् ८ २ ४ ३२१ द्रव्येष्वनितरेतरका० ८ १ १० ११२ द्वयोस्तु प्रवृत्त्यो० २ २ ३३ २५ द्वित्वप्रभृतयःसंख्या० १ १ २५ ध--१२ ४ धर्मविशेषप्रसूताद्० १ १ ४ १७८ धर्मविशेषात् ४ २ ८ ३५२ धर्माच्च ९ २ ९ न--१३ ५८ न च दृष्टानां स्पर्शः० २ १ १० १०८ न चासिद्धं विकारात् २ २ २९ ३३ न तु कार्याभावात्० १ २ २ १५३ न तु शरीरविशेषाद्० ३ २ १७ १९४ न व्यात्मकम् । ४ २ ४ १२ न द्रव्यं कार्यं कारणं० १ १ १२ २१ न द्रव्याणां कर्म १ १ २१ २०५ नाड्यावायुसंयोगा० ५ २ ५ १०३ नापि कर्मचाक्षुषत्वात् २ २ २५ ३३८ नास्ति घटो गेहइति ९ १ १० २७९ नित्यं परिमण्डलम् ७ १ २० १०६ नित्यवैधर्म्यात् २ २ २७ २७८ नित्ये नित्यम् । ७ १ १९ ८८ नित्येष्वभावादनित्ये २ २ ९ ६८ निष्क्रमणं प्रवेशनं० २ १ २० ३०७ निष्क्रियत्वात् ७ २ १६ २२३ निष्क्रियाणां सम० ५ २ २३ २८८ निःसंशयत्वात् कर्म० ७ २ ४ १९२ नोदनविशेषादुदसन० ५ १ १० १९० नोदनविशेषाभावा० ५ १ ८ १९९ नोदनादाद्यमिषोः० ५ १ १७ २०६ नोदनापीडनात्संयु० ५ २ ६ २०१ नोदनाभिघातात्सं० ५ २ १ प--१४ ७४ परत्र समवायात् २ १ २६ ३०१ परतवापरत्वयोः ७ २ २३ ७५ परिशेषाल्लिङ्गमाका० २ १ २७ २३६ पुनर्विशिष्टे प्रवृत्तिः ६ १ १० ८० पुष्पवस्त्रयोः सति० २ २ १ १६१ पृथिव्यादिरूपरस० ७ १ २ २१२ पृथिवीकर्मणा तेजः० ५ २ १२ ५ पृथिव्यापस्तेजोवा० १ १ ५ ६१ प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात्० २ १ १९ १७२ प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणां० ४ २ २ ११३ प्रथमाशब्दात् २ २ ३५ १९१ प्रयत्नविशेषान्नोदन० ५ १ ९ १३९ प्रयत्नायौगपद्या० ३ २ ३ ९३६ प्रवृत्तिनिवृत्ती च० ३ १ २७ ११७ प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः ३ १ १ १३० सिद्धिपूर्वकत्वा० ३ १ १४ १५० प्राणापाननिमेषो० ३ २ ४ ब--१५ २२८ ब्राह्मणे संज्ञाकर्म० ६ १ २

वैशेषिक सूत्र सूची [L1page] १५१

Page 155Permalink

वैशेषिक सूत्र सूची [L1_page] १५१ [स्तम्भ १] २२७ बुद्धिपूर्वा वाक्यकृति० ६ १ १ २२८ बुद्धिपूर्वी ददातिः ६ १ ३ भ-१६ २४६ भावदोष उपधाऽदोषो० ६ २ ४ ३५ भावोऽनुवृत्तेरेव हेतु० १ २ ४ १२८ भूतम्भूतस्य । ३ १ १२ १२९ भूतं भूतस्य । ३ १ १३ ३२१ भूयस्त्वाद्गन्धवत्त्वाच्च० ८ २ ५ २८१ भ्रान्तं तत् । ७ २ ५ म-१७ १९७ मणिगमनं सूच्यभि० ५ १ १५ १६३ महत्यनेकद्रव्यवत्त्वाद्० ४ १ ६ य-१८ ३३३ यच्चान्यदसत्तत्सदसत् ९ १ ५ १५२ यज्ञदत्त इति संनिकर्षे० ३ २ ६ २ यतोऽभ्युदयनिःश्रेय० १ १ २ १९५ यत्नाभावे प्रसुप्तस्य० ५ १ १३ ९८ यथादृष्टमयथादृष्ट० २ २ १९ १४६ यदि दृष्टमन्वक्षमहं ३ २ १० २४१ यदिष्टरूपरसगन्ध० ६ २ ५ १३३ यस्माद्विषाणी तस्मा० ३ १ १७ १३४ यस्माद्विषाणी तस्मा० ३ १ १८ २९७ युतसिद्ध्यभावात्० ७ २ १३ र-१९ ४९ रूपरसगन्धस्पर्शवती० २ १ १ २८५ रूपरसगन्धस्पर्शव्यति० ७ २ १ ६ रूपरसगन्धस्पर्शाः० १ १ ६ ५० रूपरसस्पर्शवत्य आपो० २ १ २ २८ रूपाणां रूपम् १ १ २८ [स्तम्भ २] ल-२० १११ लिङ्गाच्चानित्यः शब्दः २ २ ३२ व-२१ ६२ वायौवायुसंमूर्च्छनम्० २ १ १६ ६३ वायुसंनिकर्षे प्रत्यक्षा० २ १ १५ २५१ विद्यते वाण्र्णान्तरत्वा० ६ २ ९ ९९ विद्याऽविद्यातश्च संशयः २ २ २० २८१ विज्ञावानन्महानाका० ७ १ २२ १२७ विरोद्ध्यभूतं भूतस्य । ३ १ ११ २४२ विशिष्टात्मत्याग इति ६ १ १६ ५६ विषाणी ककुद्मान्० २ १ ८ २०७ वृक्षाभिसर्पणमिति० ५ २ ९ १८४ वेदलिङ्गाच्च । ४ २ १२ २१० वैदिकं च । ५ २ १० २३ व्यतिरेकात् । १ १ २३ १५६ व्यवस्थातोनाना । ३ २ २० ८१ व्यवस्थितःपृथिव्यां गन्धः २ २ २ श-२२ ७८ शब्दलिङ्गाविशेषाद्० २ १ ३० ३१२ शब्दार्थोसंबन्धी । ७ २ १८ १५७ शास्त्रसामर्थ्याच्च । ३ २ २१ १०० श्रोत्रग्रहणोयोऽर्थः० २ २ २१ स-२३ ३३२ सञ्चासत् । ९ १ ४ ३६१ सति च कार्यादर्श० १० १ ५ ११६ सति बहुत्वे संख्याभा० २ २ ३१ १०५ सतोऽलिङ्गाभावात् । २ २ २६ १६४ सत्यपि द्रव्यत्वे महत्त्वे० ४ १ ७ १५८ सदकारणवन्नित्यम् ४ १ १

Page 156Permalink

१५२ वैशेषिकदर्शन-भाषानुवाद ८ सद नित्यं द्रव्यवत्० १ १ ८ ६६ संज्ञाकर्म त्वस्मद्विशि०२ १ १८ ३३० सदसत् । ९ १ २ १८७ संज्ञायाआदित्वान् ४ २ १० ३८ सदिति यतोद्रव्यगुण० १ २ ७ १४९ संदिग्धस्तूपचारः ३ २ १३ ४८ सदिति लिङ्गाविशे० १ २ १७ १५२ संदिग्धस्तूपचारः ३ २ १६ १८१ सन्त्योनिजाः ४ २ ११ ११५ संदिग्धाः २ २ ३६ २४१ समज्ञात्समत्यागः पर० ६ १ १५ ३१० संयुक्तसमवायादग्ने० १० २ ७ ३२१ समवायिनःशैत्या० ८ १ ६ २० संयोगविभागवेगा० १ १ २० १७९ समाख्याभावाच्च । ४ २ ९ २९५ संयोगविभागयोः० ७ २ ११ २३१ समे हीने वा प्रवृत्तिः ६ १ ११ ३० संयोगविभागाश्च० १ १ ३० ११४ संप्रतिपत्तिभावाच्च । २ २ ३५ ७१ संयोगाद्भावः कर्मणः२ १ २३ ५५ सर्पिर्जतुमधूच्छिष्टानां०२ १ ६ ३६५ संयोगाद्वा १० २ २ ३०५ सामयिकः शब्दार्थ० ७ २ २० ११० संयोगाद्विभागाच्च० २ २ ३१ ६४ सामान्यतोदृष्टाच्च० २ १ १६ २७ संयोगानां द्रव्यम् १ १ २७ १४३ सामान्यतोदृष्टाच्च० ३ २ ७ १८८ संयोगाभावे गुरु० ५ १ ७ ८६ सामान्यप्रत्यक्षादू० २ २ १६ ३०३ संयोगिनो दण्डात्० ७ २ १९ ४१ सामान्यविशेषाभावे० १ २ १० १२५ संयोगिसमवाय्ये० ३ १ ९ ४३ सामान्यविशेषा० १ २ १२ ३५८ संशयनिर्णयान्तरा० १० १ २ ४५ सामान्यविशेषा० १ २ १४ २०० संस्काराभावे गुरु० ५ १ १८ ४७ सामान्यविशेषाभावेन १ २ १६ ५२ स्पर्शवान्वायुः २ १ ४ ३२७ सामान्यविशेषापेक्षं० ८ १ ६ ५७ स्पर्शश्च वायोः २ १ ९ ३१६ सामान्यविशेषेषु० ८ १ ५ ३५१ स्वप्नान्तिकम् ९ २ ८ ३४ सामान्यंविशेष इति० १ २ ३ ह-२३ १५५ सुखदुःखज्ञाननिष्पत्त्य३ २ १९ १९३ हस्तकर्मणा दारक० ५ १ ११ २५३ सुखाद्रागः । ६ २ ११ २१५ हस्तकर्मणा मनसः० ५ २ १४ ११९ सोऽनपदेशः ३ १ ३ २४० हीने परे त्यागः ६ १ १४ १६८ संख्याः परिमाणानि० ४ १ ११ ३४७ हेतुरपदेशो लिङ्गम् ९ २ ४ ॥ इति ॥

Page 157Permalink

सचाई का बल स्वामी प्रेस की आशातीत उन्नति केवल सचाई के बल से हुई है। एक बार १।२ पुस्तक मंगाकर देखिये, तब सचाई का पता चलेगा। फुटकर बिक्री फिर जारी होगई है ॥ छुहलाल स्वामी स्वामी मेशीन प्रेस (मेरठ)

Page 158Permalink

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

OM Waisheshika Darshan By KANADA MUNI WITH HINDI COMMENTARY BY P. TULSI RAM SWAMI Commentator on— Sama-Veda and Nyaya-Darshan, Sankhya-Darshan, Yoga-Darshan &c. Hindi Translator of Manu-Smriti and Editor Veda-Prakasha Monthly Paper Meerut Price As. 10, Paper bound 11 as. PRINTED AND PUBLISHED by P. Tulsiram Swami, at the Swami Machine Press Meerut.

CC-0.Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.

Page 159Permalink

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri CC-0.Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.

Page 160Permalink

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri CC-0. Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.