वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

त्पाके ।५।४।६५ ॥ शूला करोति मांसम् । शूलेन पचतीत्यर्थः ॥ सत्यादशपथे । ५।४।६६ ॥ सत्याकरोति भाण्डं वणिक् । क्रेतव्यमिति तथ्यं करोतीत्यर्थः । शपथे तु सत्यं करोति विप्रः ॥ भद्रात्परिवापणे ।५।४।६७ ॥ भद्रशब्दो मङ्गलार्थः । परिवापणं मुण्डनम् । भद्रा करोति । माङ्गल्यमुण्डनेन संस्करोतीत्यर्थः ॥ भद्राञ्चेति वक्तव्यम् * ॥ भद्राकरोति । अर्थः प्राग्वत् ॥ परिवापणे किम् ? भद्रं करोति । भद्रं करोति ॥ इति तद्धितप्रकरणम् । अथ द्विरुक्तप्रकरणम् । सर्वस्य द्वे ।८।१।१ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ नित्यवीप्सयोः ।८।१।४ ॥ आभीक्ष्ण्ये वीप्सायां च द्योत्ये पदस्य द्विर्वचनं स्यात् ॥ आभीक्ष्ण्यं तिङन्तेष्वव्ययसंज्ञककृदन्तेषु च पचति पचति । भुक्त्वा भुक्त्वा । वीप्सायाम्—वृक्षं वृक्षं सिञ्चति । ग्रामो ग्रामो रमणीयः ॥ परेर्वर्जने ।८।१।५ ॥ परि परि वङ्गेभ्यो वृष्टो देवः । वङ्गान्परिहृत्येत्यर्थः ॥ परेर्वर्जने वा वचनम् ॥ * ॥ परि वङ्गेभ्यः ॥ उपर्यध्यधसः सामीप्ये ।८।१।७ ॥ उपर्युपरि ग्रामम् । ग्रामस्योपरिष्टात्समीपे देशे इत्यर्थः ॥ अध्यधि सुखम् । सुखस्योपरिष्टात्समीपकाले दुःख- मित्यर्थः । अधोधो लोकम् । लोकस्याधस्तात्समीपे देशे इत्यर्थः ॥ वाक्यादेरामन्त्रित- स्याऽसूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु । ८ । १ । ८ ॥ असूयायाम्—सुन्दर सुन्दर वृथा ते सौन्दर्यम् । संमतौ—देव देव वन्द्योसि । कोपे—दुर्विनीत दुर्विनीत इदानीं ज्ञास्यसि । कुत्सने—धानुष्क धानुष्क वृथा ते धनुः । भर्त्सने—चोर चोर घातयिष्यामि त्वाम् ॥ एकं बहुव्रीहिवत् । ८ । १ । ९ ॥ द्विरुक्त एकशब्दो बहुव्रीहिवत्स्यात् ॥ तेन सुब्लोपपुंवद्भावौ ॥ एकैकमक्षरम् । इह द्वयोरपि सुपोलुकि कृते बहुव्रीहिवद्भावादेव प्रातिपदिकत्वात्समुदायात्सुप् । एकैकयाहुत्या । इह पूर्वभागे पुंवद्भावादवग्रहे विशेषः । 'न बहुव्रीहावित्यत्र पुनर्बहुव्रीहिग्रहणं मुख्यबहुव्रीहिलाभार्थम् । तेनातिदिष्टबहुव्रीहौ सर्वनामतानस्त्येवेति प्राञ्चः ॥ वस्तुतस्तु भाष्य- मते प्रत्याख्यातमेतत् । सूत्रमतेऽपि बहुव्रीह्यर्थेऽलौकिके विग्रहे निषेधकं न तु बहुव्रीहाविती- हातिदेशशङ्कैव नास्ति । एकैकास्मै देहि ॥ आबाधे च । ८ । १ । १० ॥ पीडायां द्योत्यायां द्वे स्तो बहुव्रीहिवच्च ॥ गतगतः । विरहात्पीड्यमानस्येयमुक्तिः । बहुव्रीहिवद्भावात्सुब्लुक् । गतगता । इह पुंवद्भावः ॥ कर्मधारयवदुत्तरेषु । ८ । १ । ११ ॥ इत उत्तरेषु द्विर्वचनेषु कर्मधारयवत्कार्यम् । प्रयोजनं सुब्लोपपुंवद्भावान्तोदात्तत्वानि ॥ प्रकारे गुणवचनस्य । । ८ । १।१२ ॥ सादृश्ये द्योत्ये गुणवचनस्य द्वे स्तस्तच्च कर्मधारयवत् । कर्मधारयवदुत्तरेष्वि- त्यधिकारात् । तेन पूर्वभागस्य पुंवद्भावः । समासस्येत्यन्तोदात्तत्वं च । पटुपट्वी । पटुपटुः । पटुसदृशः । ईषत्पटुरिति यावत् । गुणोपसर्जनद्रव्यवाचिनः केवलगुणवाचिनश्चेह गृह्यन्ते । शुक्लशुक्लं रूपम् । शुक्लशुक्लः पटः ॥ आनुपूर्व्ये द्वे वाच्ये * ॥ मूलेमूले स्थूलः ॥ संभ्रमेण प्रवृत्तौ यथेष्टमनेकधा प्रयोगो न्यायसिद्धः * ॥ सर्पःसर्पः बुध्यस्व २ । सर्पः ३ बुध्यस्व ३ क्रियासमभिहारे च * ॥ लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । नित्यवीप्सयोरिति सिद्धे भृशार्थे द्वित्वार्थमिदम् । पौनःपुन्येऽपि लोटा सह समुचित्य द्योतकतां लब्धुं वा ॥ कर्मव्यतिहारे