वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

विभाषा साति कात्स्न्ये । ५।४।५२ ॥ च्विविषये सातिर्वा स्यात्साकल्ये ॥ सात्प- दाद्योः ।८।३।१११ ॥ सस्य षत्वं न स्यात् ॥ दधि सिञ्चति । कृत्स्नं शस्त्रमग्निः संपद्यतेऽग्नि- साद्भवति । अग्नीभवति । महाविभाषया वाक्यमपि ॥ कात्स्न्ये किम् । एकदेशेन शुक्लीभवति पटः ॥ अभिविधौ संपदा च । ५।४।५३ ॥ संपदा कृन्वस्तिभिश्च योगे सातिर्वा स्याद्व्याप्तौ ॥ पक्षे कृन्वस्तियोगे च्विः । संपदा तु वाक्यमेव । अभिसात्संपद्यते अग्निसाद्भवति शस्त्रम् । अग्नीभवति । जलसात्संपद्यते जलीभवति लवणम् ॥ एकस्या व्यक्तेः सर्वावयवाव- च्छेदेनान्यथाभावः कात्स्न्र्यम् । बहूनां व्यक्तीनां किंचिदवयवावच्छेदेनान्यथात्वं त्वभिविधिः ॥ तदधीनवचने । ५।४।५४ ॥ सातिः स्यात्कृन्वस्तिभिः संपदा च योगे ॥ राजसात्करोति । राजसात्संपद्यते । राजाधीनमित्यर्थः ॥ देये त्रा च । ५।४।५५ ॥ तदधीने देये त्रा स्यात्सा- तिश्च कृम्वाद्योगे ॥ विप्राधीनं देयं करोति विप्रत्रा करोति । विप्रत्रा संपद्यते । पक्षे विप्रसा- त्करोति ॥ देये किम् ? राजसाद्भवति राष्ट्रम् ॥ देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्येभ्यो द्विती- यासप्तम्योर्बहुलम् । ५।४।५६ ॥ एभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यश्च त्रा स्यात् ॥ देवत्रा वन्दे रमे वा ॥ बहुलोक्तेरन्यत्रापि—बहुत्रा जीवतो मनः ॥ अव्यक्तानुकरणाद् द्व्यजवरार्धानितौ डाच् । ५।४।५७ ॥ द्व्यच् अवरं न्यूनं न तु ततो न्यूनम् । अने- काजिति यावत् । तादृशमर्धं यस्य तस्माड्डाच् स्यात्कृन्वस्तिभिर्योगे ॥ डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम् * ॥ नित्यमाम्रेडिते डाचीति वक्तव्यम् * ॥ डाच्परं यदाम्रेडितं तस्मिन्परे पूर्वपर- योर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपकारयोः पकारः । पटपटाकरोति ॥ अव्यक्तानुकरणा- त्किम् । दृषत्करोति ॥ द्व्यजवरार्धात्किम् ? श्रत्करोति ॥ अवरेति किम् ? खरटखरटाकरोति । त्रपटत्रपटाकरोति ' ॥ अनेकाच इत्येव सूत्रयितुमुचितम् । एवं हि डाचीति परसप्तम्येव द्वित्वे सुवचेत्यवधेयम् ॥ अनितौ किम् ? पटिति करोति ॥ कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबी- जात्कृषौ ५।४।५८ ॥ द्वितीयादिभ्यो डाच् स्यात्कृञ एव योगे कर्षणेऽर्थे ॥ बहुलोक्ते- रव्यक्तानुकरणादन्यस्य डाचि न द्वित्वम् ॥ द्वितीयं तृतीयं कर्षणं करोति द्वितीयाकरोति । तृतीयाकरोति । शम्बशब्दः प्रतिलोमे । अनुलोमं कृष्टं क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कर्षति शम्बा- करोति । बीजेन सह कर्षति बीजाकरोति ॥ संख्यायाश्च गुणान्तायाः । ५।४।५९ ॥ कृञो योगे कृषौ डाच् स्यात् । द्विगुणाकरोति क्षेत्रम् । क्षेत्रकर्मकं द्विगुणं कर्षणं करोतीत्यर्थः ॥ "समयाच्च यापनायाम् । ५।४।६० ॥ कृषाविति निवृत्तम् । कृञो योगे डाच् स्यात् ॥ समयाकरोति । कालं यापयतीत्यर्थः ॥ सपत्रनिष्पत्रादतिव्यथने । ५।४।६१ ॥ सपत्रा करोति मृगम् । सपुङ्खशरप्रवेशनेन सपत्रं करोतीत्यर्थः । निष्पत्रा करोति । सपुङ्खस्य शरस्यापरपार्श्वेन निर्गमनान्निष्पत्रं करोतीत्यर्थः ॥ अतिव्यथने किम् । सपत्रं निष्पत्रं वा करोति भूत लम् ॥ निष्कुलान्निष्कोपणे । ५।४।६२ ॥ निष्कुला करोति दाडिमम् । निर्गतं कुलमन्तरवयवानां समूहो यस्मादिति बहुव्रीहेर्डाच् ॥ सुखप्रियादानुलोम्ये । ५।४।६३ ॥ सुखा करोति । प्रिया करोति गुरुम् । अनुकूलाचरणेनानन्दयतीत्यर्थः ॥ दुःखात्प्रातिलोम्ये । ५।४।६४ ॥ दुःखा करोति स्वामिनम् । पीडयतीत्यर्थः ॥ शूला-