वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

ददात्यनिष्टेषु । अलं ददात्याभ्युदयिकेषु ॥ संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् ।५।४। ४३॥ द्वौ द्वौ ददाति द्विशः । माषं माषं माषशः । प्रस्थशः । परिमाणशब्दा वृत्तावेकार्था एव ॥ संख्यैकवचनात्किम् ? घटं घटं ददाति ॥ वीप्सायां किम् ? द्वौ ददाति ॥ कारकादि- च्च्येव—द्वयोर्द्वयोः स्वामी ॥ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः ।५।४।४४॥ प्रतिना कर्मप्रव- चनीयेन योगे या पञ्चमी विहिता तदन्तात्तसिः स्यात् ॥ प्रद्युम्नः कृष्णतः प्रति ॥ ^Aआद्यादिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ आदौ आदितः । मध्यतः । पृष्ठतः । पार्श्वतः । आकृतिगणोऽयम् । स्वरेण स्वरतः । वर्णतः ॥ अपादाने चाऽहीयरुहोः ।५।४।४५॥ अपादाने या पञ्चमी तदन्तात्तसिः स्यात् ॥ ग्रामादागच्छति । ग्रामतः ॥ अहीयरुहोः किम् ? स्वर्गाद्धीयते । पर्वता- दवरोहति ॥ अतिग्रहाऽव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः ।५।४।४६॥ अकर्तरि तृतीयान्ताद्वा तसिः स्यात् ॥ अतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रहः । चारित्रेणातिगृह्यते । चारित्रतोऽति- गृह्यते । चारित्रेणान्यानतिक्रम्य वर्तत इत्यर्थः ॥ अव्यथनमचलनम् । वृत्तेन न व्यथते । वृत्ततो न व्यथते । वृत्तेन न चलतीत्यर्थः ॥ क्षेपे—वृत्तेन क्षिप्तः । वृत्ततः क्षिप्तः । वृत्तेन निन्दित इत्यर्थः ॥ अकर्तरीति किम् ? देवदत्तेन क्षिप्तः ॥ हीयमानपापयोगाच्च ।५।४। ४७॥ हीयमानपापयुक्तादकर्तरि तृतीयान्ताद्वा तसिः ॥ वृत्तेन हीयते । वृत्तेन पापः । वृत्ततः । क्षेपस्याविवक्षायामिदम् ॥ क्षेपे तु पूर्वेण सिद्धम् ॥ अकर्तरि किम् ? देवदत्तेन हीयते ॥ षष्ठ्या व्याश्रये ।५।४।४८॥ षष्ठ्यन्ताद्वा तसिः स्यान्नानापक्षसमाश्रये ॥ देवा अर्जुन- तोऽभवन् । आदित्याः कर्णतोऽभवन् । अर्जुनस्य पक्ष इत्यर्थः ॥ व्याश्रये किम् ? वृक्षस्य शाखा ॥ रोगाच्चापनयने ।५।४।४९॥ रोगवाचिनः षष्ठ्यन्ताद्वा तसिश्चिकित्सायाम् ॥ प्रवाहिकातः कुरु । प्रतीकारमस्याः कुर्वित्यर्थः ॥ अपनयने किम् ? प्रवाहिकायाः प्रकोपनं करोति ॥ कृब्वास्तियोगे संपद्यकर्तरि च्विः ।५।४।५०॥ अभूततद्भाव इति वक्तव्यम् * ॥ विकारात्मतां प्राप्नुवत्यां प्रकृतौ वर्तमानाद्विकारशब्दात्स्वार्थे च्विर्वा स्यात्करो- त्यादिभिर्योगे ॥ अस्य च्वौ ।७।४।३२॥ अवर्णस्य ईत्स्यात् च्वौ ॥ वेर्लोपः । च्व्यन्त- त्वादव्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णीकरोति । ब्रह्मीभवति । गङ्गी- स्यात् ॥ अव्ययस्य चावीत्त्वं नेति वाच्यम् * ॥ दोषाभूतमहः । दिवाभूता रात्रिः । एतच्चा- व्ययीभावश्चेति सूत्रे भाष्ये उक्तम् ॥ क्यच्क्यङोश्च ।६।४।१५२॥ हलः परस्यापत्ययका- रस्य लोपः स्यात् क्ये च्वौ च परतः ॥ गार्गीभवति ॥ च्वौ च ।७।४।२६॥ च्वौ परे पूर्वस्य दीर्घः स्यात् ॥ शुचीभवति । पटू स्यात् । अव्ययस्य दीर्घत्वं नेति केचित्तन्निर्मूलम् । स्वस्ति स्यादिति तु महाभाष्याच्चेरभावात्सिद्धम् । स्वस्ती स्यादित्यपि पक्षे स्यादिति चेदस्तु । यदि नेष्यते तर्ह्यनभिधानात् च्विरेव नोत्पद्यते इत्यस्तु ॥ रीङ्कृतः ॥ मात्रीकरोति ॥ अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोहरोजसां लोपश्च ।५।४।५१॥ एषां लोपः स्यात् च्विश्च ॥ अरूकरोति । उन्मनीस्यात् । उच्चक्षूकरोति । विचेतीकरोति । विरहीकरोति । विरजीकरोति ॥ A आदि, मध्य, अन्त, पृष्ठ, पार्श्व । इत्याद्यादिराकृतिगणः ॥ १ 'श्राद्धादिषु' इति भाष्ये पर्यायः प्रदर्शितः । तेन श्राद्धस्यामङ्गलत्वसूचनात् परेतोद्देश्यकर्मण एव श्राद्धशब्दार्थत्वं कथितम् ॥