वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २८२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- युष्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने च मध्यमः स्यात् ॥ प्रहासे च मन्योपपदे मन्यते- रुत्तम एकवच्च ।१।४।१०६ ॥ मन्यधातुरूपपदं यस्य धातोस्तस्मिन्प्रकृतिभूते सति मध्यमः स्यात्परिहासे गम्यमाने मन्यतेस्तूत्तमः स्यात्स चैकार्थस्य वाचकः स्यात् ॥ अस्म- द्युत्तमः ।१।४।१०७ ॥ तथाभूतेऽस्मद्युत्तमः स्यात् ॥ शेषे प्रथमः ।१।४।१०८ ॥ मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यात् ॥ भू सत्तायाम् ॥ कर्तृविवक्षायां भू ति इति स्थिते ॥ तिङ्शित्सार्वधातुकम् । ३ । ४ । ११३ ॥ तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः स्युः ॥ कर्तरि शप् ।३।१।६८ ॥ कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् स्यात् ॥ शपावितौ ॥ सार्वधातुकार्धधातुकयोः ।७।३।८४ ॥ अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् ॥ अवादेशः । भव॑ति । भवतः ॥ झोऽन्तः । ७। १ । ३ ॥ प्रत्ययावयवस्य झस्यान्तादेशः १ भू सत्तायामिति । नन्वनेकधातुषु सत्सु किमपराधेन भूधातोरेव सर्वतः प्रथमं लेख इति शङ्कायां ब्रुवन्ति केचन-अशोकवनिकान्यायेन तथोपात्तमिति । भूशब्दस्य महाव्याहृतिसमानरूपतया स्वरूपतो मङ्गल- वाचकत्वात् माङ्गलिकेनाचार्येणानायासेन मङ्गलसिद्धयर्थं तदुपादानं कृतमिति तु वस्तुस्थितिः । सत्तार्थनिर्देशो- ऽप्येवमेव, सत्ताख्यस्य परब्रह्मणः स्मरणात् । "सत्तायाम्" इत्यादेः "वर्तते" इति शेषः पूरणीयः । "भू" इत्यनुकरणम् । तत्र पक्षद्वयम्, अनुकरणमनुकार्याद् भिन्नम्, अनुकरणमनुकार्यादभिन्नमिति । प्रकृते चानुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामनुकार्यनिरूपितशक्त्यैव अनुकरणेनापि बोधात् "शक्तिमत्त्वमर्थवत्त्वम्" इत्येवं लक्षणलक्षितार्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वाभावान्न विभक्त्युत्पत्तिः । भेदानुकरणे तु अनुकरणेन बोधाय शक्तेः स्वीकारात् शक्तिमत्त्वरूपार्थवत्त्वस्य सत्त्वेन प्रातिपदिकत्वात्स्यादेव विभक्त्युत्पत्तिः' अत एव “भुवो वुक्" इत्यादिनिर्देशसङ्गतिः । इति प्राञ्चः । 'भ्वेधस्पर्ध-' इति पाणिनीयपाठे सौत्रो विभक्तेर्लुगिति 'भूसत्तायाम्' इत्याधुनिकपाठे 'गवित्ययमाह' इति वन्न विभक्त्युत्पत्तिरिति सारम् ॥ २ निःसन्देहपुरुषव्यव- स्थाज्ञानाय कर्तृकर्मरूपकारकार्थ एव तिङो विधातव्यत्वे तत्र कर्मणः कर्त्रधीनत्वेन पूर्वं कर्तृप्रत्ययानाह-कर्त्रीति । “भू ल्" इति दशायां प्राप्तोऽपि "आर्धधातुकस्येड्वलादेः" इतीडागमो न प्रवर्तते, “नेड्वशि कृति " इति निषेधात् ॥ ३ भवतीति । नन्वत्र लकारवृत्त्यार्धधातुकत्वस्य स्थानिवत्त्वेन तिप्यतिदेशादिट् कस्मान्नेति चेन्मैवम्, “आर्धधातुकं शेषः” इत्यत्र “शेष” पदलब्धा "तिङ्" पदेन अजहत्स्वार्थलक्षणया 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्रेव तिङ्-तिङ्स्थान्युभयभिन्नबोधनेन लस्यार्धधातुकसंज्ञाया अप्राप्त्या आर्धधातुकत्वस्य स्थानिन्य- वृत्तेरतिदेष्टुमशक्यत्वात्, इति केचित् ॥ अन्ये तु-“रुदादिभ्यः सार्वधातुके” इतीड्विधिसामर्थ्यात् “लकार वृत्त्यार्धधातुकत्वं नादेशानाम्” इति ज्ञापनेन न भवतीत्यादाविट्प्रसक्तिः । न च "रुदादिभ्यश्चेत् सार्वधातु- कस्यैव" इति विपरीतनियमार्थमेव तत् कुतो न स्यादिति वाच्यम्, "रुदविद-” इति सूत्रेण रुदधातोः परयोः क्तवासनोः कित्त्वविधानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । त्वद्रीत्या रुदधातोः क्तवासनोरिडभावेन “न क्त्वा सेट्" इति निषेधाप्रवृत्त्या क्त्वाप्रत्यये औपदेशिककित्त्वस्य सुस्थत्वात् । "हलन्ताच्च" इत्यनेन सिद्धत्वाच्च इत्याहुः ॥ इतरे तु- "लिट् च" इति सूत्रे "लङः शाकटायनस्य" इति सूत्रादेवकारानुवृत्तिसामर्थ्यात् “लकारवृत्त्यार्ध- धातुकत्व नादेशानाम्” इति कल्प्यते ॥ अन्यथा स्थानिवत्त्वेनार्धधातुकत्वादेवेडादिषु सिद्धेषु “लिट् च” इत्यारम्भसामर्थ्यादेव सार्वधातुकसंज्ञाबाधे सिद्धे “एव" कारानुवृत्तिवैयर्थ्यं स्पष्टमेव, इति वदन्ति ॥ भवतीत्यत्रान्तरङ्गमपि यणं बाधित्वा गुण एव तावद् भवति, "वर्णादाङ्गं बलीयः" इति परिभाषाप्रवृत्तेः । ज्ञापकं चात्राग्रे स्फुटीभविष्यति ॥