वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । (२५१) र्मकेभ्यः ।३।४।६९ ॥ लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि च ॥ लस्य ।३।४।७७ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्ता- तांझाथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् ।३।४।७८ ॥ एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः ॥ लः परस्मैपदम् ।१।४।९९ ॥ लादेशाः परस्मैपदसंज्ञाः स्युः ॥ तङानावात्मनेपदम् । १।४।१०० ॥ तङ् प्रत्याहारः । शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः । पूर्वसंज्ञापवादः ॥ अनुदा- त्ङित आत्मनेपदम् ।१।३।१२ ॥ अनुदात्तेत उपदेशे यो ङित्तदन्ताच्च धातोर्लस्य स्थाने आत्मनेपदं स्यात् ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ।१।३।७२ ॥ स्वरितेतो ञितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले ॥ शेषात्कर्तरि परस्मै- पदम् ।१।३।७८ ॥ आत्मनेपदनिमित्तहीनाद्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् ॥ तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ।१।४।१०१ ॥ तिङ उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिकाः क्रमादे- तत्संज्ञाः स्युः ॥ तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः ।१।४।१०२ ॥ लब्ध- प्रथमादिसंज्ञानि तिङस्त्रीणि त्रीणि वचनानि प्रत्येकमेकवचनादिसंज्ञानि स्युः ॥ युष्मद्युप- पदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ।१।४।१०५ ॥ तिङ्वाच्यकारकवाचिनि १ सकर्मकेभ्य इति । फलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं सकर्मकत्वम् ” यथा “देवदत्तो ग्रामं गच्छति ” इत्यत्र फलं ग्रामनिष्ठम्, व्यापारश्च देवदत्तनिष्ठ इति ॥ फलसमानाधिकरणव्यापारवाचकत्वमकर्मकत्वम् । यथा “देवदत्तः स्नाति” इत्यत्र फलव्यापारावुभावपि देवदत्तनिष्ठौ । हरिरप्याह-“ फलव्यापारयोरेक- निष्ठतायामकर्मकः । धातुस्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥” इति ॥ २ अधिकारोऽय- मिति । स्वदेशे वाक्यार्थशून्यत्वे सति परदेशे वाक्यार्थबोधजनकत्वमधिकारत्वम् ॥ ३ एतेष्टादश इति । धातोर्विहितस्य लस्य स्थान इत्यर्थः ॥ तेन “लुनाति” इत्यादौ न दोषः ॥ ४ लादेशा इति । सिजादीनां परस्मैपदसंज्ञा तु न भवति, सूत्रे “लः” इत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन लकारस्थाने जायमानाना- मेव परस्मैपदसंज्ञाविधानेन लकारनिमित्तकानां सिजादीनामप्राप्तेरिति गुरुचरणाः ॥ ५ कृत्यकृतसंज्ञादी- नामिव संज्ञासांकर्यं परिहरन्नाह-पूर्वसंज्ञेति । प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिवि- शते' इति परिभाषया “ लः परस्मैपदम् ” इत्यस्य “ तङनेतरलमात्रावच्छिन्नोद्देशेन विहिता लादेशाः परस्मैपदसंज्ञाः स्युरित्येवार्थ इति भावः ॥ ननु संज्ञानां परस्परं बाधो न दृष्टगोचर इति चेन्न. भपदसं- ज्ञाविषये तथा दृष्टत्वात् । आकडारसूत्रबहिर्भूतानां तु न बाध्यबाधकभाव इति त्वन्यत् ॥ ६ तेन 'चुकुटि- षति' इत्यादौ 'गाङ्कुटादिभ्यः' इत्यनेन सन आतिदेशिकङित्त्वेन नात्मनेपदापत्तिरिति भावः ॥ ७ क्रिया- फल इति । क्रियायाः फलं चात्र स्वर्गाद्येव, न तु दक्षिणादि तस्यान्यथापि सिद्धत्वात् । तदुक्तं भाष्य- कृता-“नचान्तरेण यजिं यजिफलं लभन्ते । याजकाः पुनरन्तरेणापि यजिं गां लभन्ते” इति । हरिणापि-” यस्यार्थस्य प्रसिद्धयर्थमारभ्यन्ते पच्यादयः । तत्प्रधानं फलं तेषां न लाभादिप्रयोजनम्” इत्युक्तमिति पूज्यपादाः ॥ ८ युष्मद्युपपदे इति । उपोच्चारितं पदमुपपदम् ॥ “ उपपदमतिङ् ” इति कृत्रिमस्य तु नेह ग्रहणं प्रयोजनाभावात् ॥ ९ समानाधिकरण इति । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् ॥ यथा “भवसि" इत्यादौ भिन्नप्रवृत्तिनि- मित्तयोर्युष्मत्तिङोः कारकरूप एकैवास्मिन्नर्थे वृत्तिः । वाच्यत्वे सति वाच्यवृत्तित्वे सति वाच्योपस्थितौ प्रकारतया भासमानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । इत्यादि सकलमभिप्रेत्याह-तिङ्वाच्यकारकवाचिनीति ॥