BharatKosha
Back to the archive

वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Vedantasara by Sadananda Yogindra

by सदानन्द योगीन्द्र

Source: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (origin)

DevanagariSanskritpublished145 pages
Page 31Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ३१ ) योपाध्यवच्छिन्नाकाशवत् जलगतप्रतिबिंबाकाशवच्चकारणो पाध्यवच्छिन्नैश्वरस्य कार्योपाध्यवच्छिन्नप्राज्ञस्य च वस्तुतोऽ भेद एवेत्यर्थः।तत्र प्रमाणमाह।एष इति । तथा चोक्तमाचार्यैः । “कार्योपाधिरयं जीवःकारणोपाधिरीश्वरःकार्यकारणतांहित्वा पूर्णबोधोऽवशिष्यते” इति ॥ ३२ ॥ ( भा०टी० ) जिसप्रकार वृक्षोंके समष्टिरूप वनमें अव- स्थित आकाश सहित वनका और व्यष्टिरूप प्रत्येक वृक्षमें अवस्थित आकाशका कोई भेद प्रतीत नहीं होता है तथा जलके समष्टिरूप जलाशयमें प्रतिबिम्बित आकाशसहित ज- लाशयका और व्यष्टिरूप जलमें प्रतिबिम्बित आकाशका कोई भेद नहीं मालूम होता है। इसी प्रकार समष्टिरूप अज्ञान- उपाधि विशिष्टचैतन्यस्वरूप ईश्वरका और व्यष्टिरूप अज्ञा- नसे उपहित चैतन्यस्वरूप प्राज्ञका कोई भेद नहीं है इस वि- षयमें श्रुतिका भी प्रमाण है—“यही सम्पूर्णका ईश्वर, यही स- र्वज्ञ, यही अन्तर्यामी, यही सम्पूर्णका कारण, यही जगत्की उत्पत्ति और प्रलयका हेतु है” ॥ ३२ ॥ वनवृक्षतदवच्छिन्नाकाशयोर्जलजलाशयतद्गतप्रति बिम्बाकाशयोर्वा आधारभूतानुपहिताकाशवदन- योरज्ञानतदुपहितचैतन्ययोराधारभूतं यदनुपहि- तं चैतन्यं तत्तूरीयमित्युच्यते । “शान्तंशिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा सविज्ञेयः ,, इत्यादि श्रुतेः ॥ ३३ ॥

Page 32Permalink

( ३२ ) वेदान्तसार । ( सं०टी० ) उपाधिद्वयावच्छिन्नौ प्राज्ञेश्वरौ सप्रपंचं नि- रूप्येदानीं अनवच्छिन्नं तुर्यं चैतन्यं लक्षयति । वनेति । यथा स्थूलवनोपाध्यवच्छिन्नाकाशापेक्षया सूक्ष्मवृक्षोपाध्यवच्छि- न्नाकाशापेक्षया च महाकाशस्य तदुभयाधारतयानवच्छिन्न- त्वान्महाकाशत्वं तथा कार्यकारणोपाधितदवच्छिन्नचैतन्यद्व- यापेक्षया तदाधारभूतयदनवच्छिन्नं सर्वव्यापिचैतन्यं विशुद्धं तत्तूरीयमुच्यत इत्यर्थः।अस्य चैतन्यस्य तुरीयत्वंवक्ष्यमाणवि- श्वाद्यपेक्षयेति द्रष्टव्यं।अस्मिन्नर्थे श्रुतिं संवादयति।शान्तं शिव- मिति।आदिपदात् “त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्चयद्भवेत् तेभ्योविलक्षणः साक्षीचिन्मात्रोहंसदाशिवः ” इत्यादिश्रुत्यं- तरग्रहः ॥ ३३ ॥ ( भा०टी० ) जैसे वन और वनमें स्थित आकाश, वृक्ष और वृक्षमें स्थित आकाश, जलाशय जलाशयप्रतिबिम्बित- आकाश और जलप्रतिबिम्बित आकाशका आश्रय जो अपरि च्छिन्न आकाश उसको महाकाश कहते हैं।तिसीप्रकारसमष्टि और व्यष्टिभूत अज्ञान औरअज्ञानोपहित चैतन्यादिका आधार जो अपरिच्छिन्न चैतन्य उसको तुरीय ब्रह्मचैतन्य कहते हैं । इसमें श्रुतिका भी प्रमाण है—“मङ्गलमय अद्वितीय चैतन्यको चतुर्थ ( तुरीय ) कहते हैं और उसीको आत्मा और वि- ज्ञेय भी कहते हैं” ॥ ३३ ॥ इदमेव तुरीयं शुद्धचैतन्यमज्ञानादितदुपहितचैत-

Page 33Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ३३ न्याभ्यां तप्तायःपिण्डवदविविक्तं सन्महावाक्यस्य वाच्यं विविक्तं सल्लक्ष्यमित्युच्यते ॥ ३४ ॥ ( सं०टी० ) एतदेव विशुद्धचैतन्यं पूर्वोक्तं चैतन्यद्वयेन सहैकत्वविवक्षायां महावाक्यस्य वाच्यत्वं लभतेऽभेदविवक्षा- यां च लक्ष्यत्वं च लभत इत्याह । इदमिति । त्रयाणां चै- तन्यानां चैतन्येन रूपेणैकत्वेपि अवच्छिन्नानवच्छिन्नत्वेन रूपेण वाच्यलक्ष्यत्वे संभवत इति भावः ॥ ३४ ॥ ( भा०टी० ) जैसे अग्निसे तपाये हुए लोहेके सहित अ- भिन्नरूप होनेसे “ लोहा जलाता है ” । इसप्रकार वाक्यका प्रयोग होता है किन्तु यही अग्निही अभिन्नरूप उक्त वाक्य- का वाच्य और लोहेसे भिन्नरूप इस वाक्यका लक्ष्य होताहै तिसी प्रकार यह तुरीय ब्रह्मचैतन्य समष्टिव्यष्टिअज्ञान और अज्ञानोपहित चैतन्यके सहित अभिन्नरूप होनेसे ( तत्त्वमसि ) इस महावाक्यका वाच्य और भिन्नरूप उसका लक्ष्य होता है अस्याज्ञानस्यावरणविक्षेपनामकं शक्तिद्वयमस्ति। आवरणशक्तिस्तावत्-अल्पोऽपि मेघोऽनेकयो- जनायतमादित्यमण्डलमलोकयितृनयनपथपि- धायकतया यथाच्छादयतीव तथाऽज्ञानं परिच्छि- न्नमप्यात्मानमपरिच्छिन्नसंसारिणमवलोकयितृबु- द्धिपिधायकतयाच्छादयतीव तादृशसामर्थ्यम्। त- दुक्तम्--“घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमर्कं यथानिष्प्रभं

Page 34Permalink

( ३४ ) वेदान्तसार । मन्यते चातिमूढः । तथा बद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः सनित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ३५ ॥ ( सं० टी० ) अथेदानीं स्वप्रकाशचिद्रूपस्यात्मनः कथं कुं ठितप्रकाशत्वं कथं चासंगोदासीनस्यात्मन आकाशादिप्रपंचज नकत्वमित्येतन्महाविरोधपरिहारायाज्ञानस्यशक्तिद्वयं निरूप्य ते। अस्येति। ते एव नामतो निर्दिशति। आवरणविक्षेपनामकमि ति। आवरणशक्तिस्तावत् सच्चिदानंदस्वरूपमावृणोतीत्यावरण- शक्तिः ब्रह्मादिस्थावरांतं जगज्जलबुद्बुद्वन्नामरूपात्मकं विक्षि- पति सृजतीति विक्षेपशक्तिरिति शक्तिद्वयमज्ञानस्येत्यर्थः। न- न्वपरिच्छिन्नस्यस्वप्रकाशचिद्रूपाखंडपरिपूर्णस्वरूपस्यात्मनप रिच्छिन्नेनानित्येनजडतमोरूपेणाव्यापकेनाज्ञानशक्तिविशेषेण कथमावरणमित्याशंक्य वस्तुतोऽज्ञानस्यात्माच्छादकत्वाभा- वेपि प्रमातृबुद्धिमात्रावच्छादकत्वेनाज्ञानस्यात्माच्छादकत्व- मुपचारादुच्यत इत्याह । आवरणशक्तिरिति । यथाऽत्य- ल्पोपि मेघोऽनेकयोजनविस्तीर्णमादित्यमंडलमवलोकयितृपु- रुषदृष्टिमात्राच्छादकत्वेनादित्यमाच्छादयतीत्युपचारादुच्यते तथा अतितुच्छपरिच्छिन्नमप्यज्ञानं अपरिच्छिन्नमात्मानं दृघनं प्रमातृबुद्धिमात्राच्छादकत्वेनात्मानमाच्छादयतीत्युपचारादु- च्यते इत्यर्थः। अस्मिन्नर्थे वृद्धसंमतिमाह। तदुक्तमिति ॥ ३५ ॥ ( भा० टी० ) पूर्वोक्त अज्ञानकी दो शक्ति हैं जैसे आ- वरण शक्ति और विक्षेपशक्ति । पहले आवरणशक्ति दिख- लाते हैं । जैसे मनुष्योंके नयनोंका आवरण करनेवाला

Page 35Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ३५) ल्पस्थानमें रहनेवाला मेघमण्डल सहस्रों योजन विस्तीर्ण सू- र्य्यका आच्छादक कहाजाताहै तिसीप्रकार अविवेकी म- नुष्यके ज्ञानका आवरण करनेवाला तथा सर्वव्यापी परब्रह्म- का आच्छादक रूप प्रसिद्ध अज्ञानकी शक्तिको आवरणशक्ति कहतेहैं । हस्तामलकमें लिखाभी है-“जैसे अज्ञानी पुरुषके नेत्र मेघसे आच्छादित होजातेहैं तब कहैंहैं कि सूर्य्यम- ण्डलको मेघमण्डलने आच्छादित करदिया । तिसी प्रकार मूढ दृष्टि पुरुष जिसको बद्ध कहते हैं मैं वही नित्यज्ञान स्वरूप आत्मा हूँ” ॥ ३५ ॥ अनयावृतस्यात्मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखित्वदुःखि- त्वादिसंसारसम्भावनापिभवति यथा स्वज्ञानेनावृ- तायां रज्ज्वां सर्पत्वसम्भावना ॥ ३६ ॥ (सं०टी०) अनयैवावरणशक्त्यावच्छिन्नस्यात्मनःकर्तृ- त्वभोक्तृत्वसुखदुःखमोहात्मकत्वतुच्छसंसारसंभावनापि सं- भाव्यत इत्याह । अनयेति । इयमेवावरणशक्तिरात्मनो भेदबु- द्धिजनकत्वेन संसारहेतुरिति भावः । अत्रानुरूपं दृष्टांतमाह । यथा स्वाज्ञानेनेति ॥ ३६ ॥ (भा०टी०) जैसे भ्रमवशसे रज्जुमें रज्जुका ज्ञान नहीं होय है सर्पज्ञान उत्पन्न होजाय है तिसी प्रकार अज्ञानकी आवरण शक्तिद्वारा आच्छादित आत्माके स्वरूपका ज्ञान नहीं होय है और मैं कर्त्ता हूं भोक्ता हूं सुखी हूं दुःखी हूं इत्यादि मोहजालसे व्याप्त संसारका बोध होता है ॥ ३६ ॥

विषयकमज्ञानमपि स्वावच्छिन्ने आत्मनि विक्षेपशक्तिप्रभावे-

Page 36Permalink

( ३६ ) वेदान्तसार । विक्षेपशक्तिस्तु यथा रज्ज्वज्ञानं स्वावृतरज्जौ स्व- शक्त्या सर्पादिकमुद्भावयति, एवमज्ञानमपि स्वावृ तात्मनि स्वशक्त्या आकाशादिप्रपञ्चमुद्भावयति तादृशं सामर्थ्यम्। तदुक्तम्--“विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादि- ब्रह्माण्डान्तं जगत्सृजेत् ” इति ॥ ३७ ॥ (सं०टी०) यदुक्तमसङ्गोदासीनस्यात्मनः कथं जगत्का- रणत्वमिति तन्निराकर्तुं विक्षेपशक्तिस्वरूपमाह। विक्षेपशक्ति- स्त्विति । यथा रज्जुविषयकमज्ञानं सर्पमुत्पादयति तथात्म- विषयकमज्ञानमपि स्वावच्छिन्ने आत्मनि विक्षेपशक्तिप्रभावे- णाकाशादिकं प्रपंचमुद्भावयतीत्यर्थः। अस्मिन्नर्थे ग्रंथांतरसंमतिं दर्शयति। तदुक्तमिति । ननु किमात्मा चराचरात्मकप्रपंचस्य निमित्तकारणं उपादानकारणं वा। नाद्यः । दंडादिवत्स्वकार्य- व्यापित्वं न स्यादात्मनः “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इतिश्रुत्या- कार्यव्यापित्वश्रवणात् । न द्वितीयः । अचेतनस्य जडस्य प्रपंचस्य चैतन्योपादानकत्वासंभवात् ॥ ३७ ॥ (भा०टी०) अब विक्षेपशक्तिको दिखाते हैं। जैसे रज्जु- विषयक अज्ञान अपनी शक्तिद्वारा रज्जुसे सर्पका स्वरूप प्र- दर्शन करैहै तिसी प्रकार यह शक्ति अज्ञानावृत आत्मामें आ- काशादि पञ्चभूतका भ्रम प्रदर्शन करै है। इसीको विक्षेपशक्ति कहते हैं। ग्रन्थान्तरमें भी ऐसा लिखा है कि-“अज्ञानकी वि- क्षेपशक्ति ब्रह्मसे लेकर स्तम्बपर्य्यन्त जगत्को उत्पन्न करै है” शक्तिद्वयवदज्ञानोपहितं चैतन्यं स्वप्रधानतया

Page 37Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ३७ ) निमित्तं स्वोपाधिप्रधानतया उपादानञ्च भवति यथा लूता तन्तुकार्य्यम्प्रति स्वप्रधानतया निमि- त्तं स्वशरीरप्रधानतयोपादानं च भवति ॥ ३८ ॥ ( सं०टी० ) उपादानत्वेन च कार्यकारणयोरभेदेन प्रपंच- स्यापि चैतन्यरूपत्वप्रसंगादनित्यत्वं न स्यादित्याशंक्य जड- प्रपंचं प्रत्यात्मनः चैतन्यप्राधान्येन निमित्तत्वं स्वाज्ञानप्राधा- न्येनोपादानत्वं च संभवतीत्याह । शक्तिद्वयवदिति । यथा- यस्कांतसन्निधाने जडमयं लोहं चेष्टते तथा चैतन्यसन्निधाने जडमज्ञानं चेष्टते इत्यज्ञानविकारं प्रति चैतन्यस्य निमित्तत्वं जडाकाशादिकार्यं प्रति मायायाः साक्षादुपादानत्वेन माया- विन ईश्वरस्यापि परंपरयोपचारादुपादानत्वं न विरुध्यत इत्य- र्थः। तदुक्तं चैतन्यस्य निमित्तकारणत्वे कार्यानुप्रवेशो न स्यादि- ति। तन्न । कारणस्य कार्यानुप्रवेशनियमस्योपादानकारणविष- यत्वेननिमित्तकारणविषयत्वाभावात् ‘तत्सृष्ट्वा’ इत्यादिश्रुतेरप्यु पादानकारणपरत्वात्।यदप्युक्तं आत्मन उपादानकारणत्वे प्रपं चस्यानित्यत्वं न स्यादिति तदपि न । तस्य परिणामविषयत्वेन विवर्त्तविषयत्वाभावात्प्रपंचस्य ब्रह्मविवर्तत्वाद्विवर्तत्वं च स्व- स्वरूपापरित्यागेन स्वरूपांतरप्रदर्शकत्वं। यथा रज्ज्ववच्छिन्नचै तन्यनिष्ठाज्ञानस्यरज्जुस्वरूपापरित्यागेन सर्पादिस্বরূপांतरप्रद- र्शकत्वं तथेश्वरचैतन्यनिष्ठाज्ञानशक्तेरपि चैतन्यस्वस्वरूपापरि त्यागेन आकाशादिस्वरूपांतराकारेण प्रदर्शकत्वं। एतावताका- शादिप्रपंचस्य नित्यत्वं न संभवति।अज्ञानस्यमिथ्यारूपत्वेन त-

Page 38Permalink

( ३८ ) वेदान्तसार । जन्याकाशादिप्रपंचस्यापि मिथ्यात्वं। न चैवमज्ञानस्य मिथ्या- त्वे तत्प्रयुक्तबंधमोक्षयोरपिमिथ्यात्वप्रसंग इति वाच्यं। इष्टापत्तेः तदुक्तं भगवता “बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः। गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बंधनम्” इति। अलमतिविस्त रेण। एकस्यैवात्मनो निमित्तोपादानकारणत्वे दृष्टांतमाह। यथा लूतातंत्विति। यथा लूतातंतुः स्वोत्पद्यमानतंतुलक्षणं कार्यं प्रति स्वचैतन्यप्रधानतयानिमित्तं चैतन्यसंनिधानव्यतिरेकेण जडस्य देहस्य मृतशरीरवत्तंतुजनकत्वासंभवात्स्वशरीरप्राधान्येनोपा- दानं च भवति। अशरीरस्य साक्षात्तंतुजनकत्वासंभवात्स्वशरी- रप्राधान्येनोपादानं च भवति । शरीरस्य साक्षात्तंतूपादानत्वेन तदवच्छिन्नचैतन्यस्याप्युपादानत्वेनोपचारात् ॥ ३८ ॥ ( भा०टी ) जैसे ऊर्णनाभकीट ( मकड़ी ) स्वकृत प्र- धानरूपसेजालका निमित्त कारण और शरीरप्रधानरूपस तिसी तन्तुका उपादान कारण होता है । तिसी प्रकारसे आवरण और विक्षेपशक्तिविशिष्ट अज्ञानद्वारा समावृत चैतन्य स्वयं प्रधानरूपसे प्रपञ्चविश्वका निमित्त कारण और उपाधिरूप अज्ञानरूपसे उपादान कारण होता है ॥ ३८ ॥ तमः प्रधानविक्षेपशक्तिमदज्ञानोपहितचैतन्यादा- काश आकाशाद्वायुर्वायोरग्निरग्नेरापःअद्भ्यःपृथि- वी चोत्पद्यते। “तस्माद्वाएतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः,, इत्यादिश्रुतेः ॥ ३९ ॥ (सं०टी०) एवमीश्वरस्यापि स्वचैतन्यप्रधानतया निमि-

Page 39Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ३९ ) क्तत्वं स्वोपाधिप्रधानतयोपादानत्वं च भवतीत्यर्थः। इदानीं विक्षे- पशक्तिकृत्यमाह। तम इति। आकाशादेर्जडत्वात्तमोगुणप्रधा- नविक्षेपशक्तियुक्ताज्ञानावच्छिन्नचैतन्यस्यै वाकाशादिप्रपंचज- नकत्वमिति भावः। अस्मिन्नर्थे श्रुतिं प्रमाणयति। "तस्माद्वा एत- स्मादात्मनआकाशः संभूतः" इति। एतेनापिसांख्यनैयायिकपक्षौ निरस्तौ। शक्तेरज्ञानस्य शक्तिमत्परतंत्रत्वात्स्वतन्त्रस्य तस्य केवलस्य जडस्याज्ञानस्य जगत्कारणत्वानुपपत्तेः। "ईक्षतेर्ना- शब्दम्। रचनानुपपत्तेश्चनानुमानम्" इत्यादिन्यायनिरस्तत्वाच्च। परमाणोरप्युक्तदोषग्रासत्रासानपायात् । अभिन्ननिमित्तो- पादानप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिन्यायविरोधाच्च । "यतो वा इमानि भूतानि जायंते येन जातानि जीवंति यत्प्रयत्याधिसंविशंति। सदेव सौम्येदमग्र आसीत्। एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेंद्रियाणि च । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। बीजं मां सर्वभूतानाम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरीश्वरस्यैवजगत्कारणत्वप्रतिपादनात् ३९ ( भा०टी० ) तमोगुणप्रधानविक्षेपशक्तिविशिष्टअज्ञानसे आच्छादित चैतन्यसे आकाश उत्पन्न हुआ है आकाशसे वायु वायुसे अग्नि अग्निसे जल जलसे पृथिवी उत्पन्न हुई है इसी प्रकार क्रमसे प्रपञ्चविश्व उत्पन्न हुआहै श्रुतिमें भी ऐसाही लिखा है ॥ ३९ ॥ तेषु जाड्याधिकदर्शनात्तमःप्राधान्यं तत्कारण- स्य तदानीं सत्वरजस्तमांसि कारणगुणप्रक्रमेण तेष्वाकाशादिषूत्पद्यन्ते । इमान्येव सूक्ष्मभूतानि

Page 40Permalink

( ४० ) वेदान्तसार । तन्मात्राण्यपंचीकृतानि चोच्यन्ते । एतेभ्यः सूक्ष्मशरीराणि स्थूलभूतानि चोत्पद्यन्ते ॥४०॥ (सं०टी०) नन्वाकाशादिप्रपंचोत्पादकचैतन्यावच्छेदका- ज्ञाने कुतः तमःप्राधान्यमित्याशंक्याह । तेष्विति । कारण- गुणा हि कार्यगुणानारभंत इति न्यायादिति भावः।ननु त्रिगुणा- त्मकत्वादज्ञानस्य कथं तमोगुणमात्रप्राधान्येनाकाशादिजनक- त्वमित्याशंक्याह।तदानीमिति।तदानीमुत्पत्तिवेलायां सत्वादयः त्रयोपि गुणाः तारतम्येन कारणप्रक्रमन्यायेन तेष्वाकाशादिषु पंचभूतेषूत्तरोत्तराधिक्येन जायंते इत्यर्थः । इमान्येव सूक्ष्म- शरीरादिकारणभूतान्यपंचीकृतानि सूक्ष्मरूपतन्मात्राणीत्युच्यं त इत्याह।एतान्येवेति। “पंचप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसन्वितम् अपंचीकृतभूतोत्थंसूक्ष्मांगं भोगसाधनम्”इति वचनादप्यपंची- कृतभूतेभ्यो पंचीकृतसूक्ष्मशरीराणि पंचीकृतस्थूलभूतानि चो- त्पद्यंत इत्याह । एतेभ्य इति ॥ ४० ॥ ( भा०टी० ) उन उत्पन्न आकाशादिमें जड़ताका आ- धिक्य होनेसे उनका कारण तमोगुण प्रधान मालूम होता है उन आकाशादिकी उत्पत्तिके अनन्तर उनके कारण गुणोंके तारतम्यके अनुसार सत्त्वगुण रजोगुण और तमोगुण इनकी उत्पत्ति होती है। एवं पूर्वोक्त अवस्थाको प्राप्त हुए आका- शादिक सूक्ष्मभूत, महाभूत, पश्चतन्मात्रा और अपञ्चीकृत कहे जाते हैं इन्हीं सूक्ष्मभूतसे सूक्ष्मशरीर और स्थूलशरीर- उत्पन्न होते हैं ॥ ४० ॥

Page 41Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ४१ ) सूक्ष्मशरीराणि सप्तदशावयवानि लिंग- शरीराणि। अवयवास्तु ज्ञानेन्द्रियपंचकं- बुद्धिमन्सी कर्मेन्द्रियपंचकं वायुपंचकं- चेति। ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणाख्या- नि। एतान्याकाशादीनांसात्विकांशेभ्यो व्यस्तेभ्यः पृथक्क्रमेणोत्पद्यन्ते। बुद्धिर्नाम निश्चयात्मिकान्तः करणवृत्तिः। मनो नाम संकल्पविकल्पात्मिकान्तः करणवृत्तिः ॥ ४१ ॥ ( सं० टी० ) सूक्ष्मशरीरस्वरूपभूतानवयवानाह। अवय वास्त्विति । ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वघ्राणाख्यानि। सात्विकांशादाकाशाच्छ्रोत्रमुत्पद्यते। सात्विकांशाद्वायोःत्वगिं द्रियम्। सात्विकांशात्तेजसः चक्षुः। सात्विकांशाज्जलाज्जिह्वा। सा त्विकांशायाः पृथिव्याः सकाशात् घ्राणेंद्रियं चेति। क्रमेणोत्प- द्यंत इत्याह। एतानीति । बुद्धेर्लक्षणमाह। बुद्धिरिति। ब्रह्मैवाह- मिति निश्चयात्मिकैवान्तःकरणवृत्तिरेव बुद्धिरित्यर्थः । मनसो लक्षणमाह । मनोनामेति । अहं चिद्रूपो देहो वेति संशया- त्मिकान्तःकरणवृत्तिरेव मन इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ ( भा० टी० ) सूक्ष्मशरीर दिखलाते हैं । सप्तदश १७ अवयवयुक्त लिङ्गशरीरको सूक्ष्मशरीर कहते हैं। पञ्च ज्ञाने- न्द्रिय पञ्च कर्म्मेन्द्रिय पञ्चवायु मन और बुद्धि यह सप्तदश- १७ अवयव कहलाते हैं नेत्र कर्ण नासिका जिह्वा और त्वचा यह पांच अवयवही पञ्चज्ञानेन्द्रिय कहाते हैं यह ज्ञा-

Page 42Permalink

( ४२ ) वेदान्तसार । नेन्द्रिय आकाशादिके सात्विक अंशसे उत्पन्न होती हैं। तेज- के सात्विक अंशसे नेत्र अकाशके सात्विक अंशसे कर्ण पृ- थ्वकि सात्विक अंशसे नासिका जलके सात्विक अंशसे जि- ह्वा वायुके सात्विक अंशसे त्वचा उत्पन्न होते हैं। निश्चया- त्मक अन्तःकरणकी वृत्तिका नाम बुद्धि है। संकल्पविकल्पा- त्मक अन्तःकरणकी वृत्तिका नाम मन है ॥ ४१ ॥ अनयोरेव चित्ताहंकारयोरन्तर्भावः । अनुसन्धाना- त्मिकान्तःकरणवृत्तिश्चित्तम् । अभिमानात्मिका- न्तःकरणवृत्तिरहंकारः । एते पुनराकाशादिगतसा- त्विकांशेभ्योमिलितेभ्य उत्पद्येते। एतेषां प्रकाशा- त्मकत्वात्सात्विकांशकार्य्यत्वम् ॥ ४२ ॥ (सं०टी०) स्मरणात्मकचित्तस्य गर्वात्मकाहंकारस्य च बुद्धिमन्सोरंतर्भाव इत्याह । अनयोरेवेति । यद्यप्यंतःक- रणत्वेन चतुर्णामेकत्वं तथाप्येकस्यैव पुरुषस्य पाचकः पा- ठक इत्यादिवृत्तिभेदाद्भेदेवदेकस्याप्यंतःकरणस्य निश्चयसंशय स्मरणाहंकारविषयभेदैर्बुद्ध्यादिभेदइत्यर्थः । बुद्ध्यादीनामुत्प- त्तिप्रकारं दर्शयति । एते पुनरिति । एतेषां चतुर्णां सात्विकां- शेभ्यो भूतेभ्य उत्पत्तौ निमित्तमाह। एतेषामिति । बुद्ध्यादीनां प्रकाशात्मकत्वात्सात्विकांशभूतकार्यत्वमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ (भा०टी०) चित्त और अहंकार यह दोनों बुद्धि और मनके अन्तर्गत दो प्रकारकी वृत्ति हैं। अनुसन्धानात्मक अ- न्तःकरणकी वृत्तिका नाम चित्त है। और अभिमानसहित जो

Page 43Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ४३ ) चित्तकी वृत्ति है उसका नाम अहंकार है । बुद्धि और मन यह दोनों मिलकर आकाशादि पञ्चभूतके सात्विक अंशसे उ- त्पन्न होते हैं । पञ्चज्ञानेन्द्रिय बुद्धि और मन यह सब स्व- प्रकाशक स्वभाव हैं।इसी कारण इनका पञ्चभूतके सात्विक अंशसे उत्पन्न होना अनुमान किया जाता है ॥ ४२ ॥ इयं बुद्धिर्ज्ञानेन्द्रियैः सहिता सती विज्ञान- मयकोशोभवति। अयं कर्तृत्वभोक्तृत्वाभि- मानित्वेन इहलोकपरलोकगामी व्याव- हारिको जीव इत्युच्यते ॥ ४३ ॥ (सं०टी० ) बुद्धेर्विज्ञानमयकोशत्वं दर्शयति। इयमि- ति। बुद्धेः सत्वकार्यत्वाज्ज्ञानेन्द्रियसाहित्येन प्रकाशाधिक्या- द्विज्ञानमयत्वं आत्माच्छादकत्वाच्च कोशत्वमित्यर्थः।विशुद्ध- बुद्धिप्रतिबिंबितचिदात्मनो जीवत्वं दर्शयति। अयमिति।त- प्तायःपिंडवद्बुद्ध्यारोपितं चैतन्यं वस्तुतोऽकर्तृभोक्तृनित्यानंदा- परिच्छिन्नमक्रियमपि भोक्तृत्वकर्तृत्वसुखित्वदुःखित्वपरि- च्छिन्नत्वक्रियावत्त्वाद्यभिमानेन स्वर्गादिलोकांतरगामित्वं व्यावहारिकजीवत्वं च लभत इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ (भा०टी० ) सम्पूर्ण ज्ञानेन्द्रियोंके सहित मिलकर बु- द्धिको विज्ञानमयकोष कहते हैं। यही विज्ञानमयकोष मैं कर्त्ताहूँ मैं भोक्ता हूँ मैं सुखी हूँ मैं दुःखी हूँ इत्यादि अभि- मानयुक्त इसलोकमें रहनेवाला और परलोकमें जानेवाला,इ- सप्रकार व्यवहारसे इसको जीवकहते हैं ॥ ४३ ॥

Page 44Permalink

( ४४ ) वेदान्तसार । मनस्तु कर्म्मेन्द्रियैः सहितं सन्मनोमयकोशो भवति । कर्म्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूप स्थानि । एतानि पुनराकाशादीनां रजोंशेभ्यो व्यस्तेभ्यः पृथक्क्रमेणोत्पद्यन्ते ॥ ४४ ॥ ( सं०टी० ) मनोमयकोशत्वं निरूपयति।मनास्त्विति। सत्वगुणप्रधानं मनःसत्त्वगुणांशेभ्यो जातेः श्रोत्रादिज्ञानेंद्रियै- रेव सहितं सन्मनोमयकोश इत्यर्थः।अत्र तु मनसः सत्त्वोप- हितरजोविकारेच्छारूपत्वात्संकल्पविकल्पात्मकत्वेन बुद्ध्य- पेक्षया जाड्याधिक्यात् मनोमयत्वं आत्माच्छादकत्वा- त्कोशत्वमिति भावः । कर्मेंद्रियाण्युपदिशति।कर्मेंद्रियाणीति- एतेषामुत्पत्तौ साधनापेक्षायामाह।एतानि पुनरिति।भूतानां त्रि- गुणत्वेपि रजोगुणबहुलेभ्यो व्यस्तभूतेभ्यो वागादीनि पृथक्- पृथक् क्रमेणोत्पद्यंते।भूतानां त्रिगुणत्वेपि रजोगुणप्रधानादाका- शात् वागिन्द्रियमुत्पद्यते रजोगुणप्रधानाद्वायोः पाणींद्रियं र- जोगुणप्रधानादग्नेः पादेंद्रियं रजोगुणप्रधानाज्जलात् शिश्नेन्द्रि- यं रजोगुणप्रधानायाः पृथिव्याः पाय्विंद्रियमुत्पद्यत इत्यर्थः । ( भा०टी० ) पाँच कर्म्मेन्द्रियोंके सहितमिलकर मनो- मयकोष कहाता है वाक् पाणि पाद पायु और उपस्थ इन पाँच अवयवोंका नाम कर्म्मेन्द्रिय है यही पांच कर्म्मेन्द्रिय आकाशादि पञ्चमहाभूतोंके राजस अंशसे उत्पन्न होती हैं । आकाशके रजोभागसे वाक्य वायुके रजोभागसे पाणि जलके रजोभागसे पाद तेजके रजोभागसे पायु पृथ्वीके रजोभागसे उपस्थ उत्पन्न होते हैं ॥ ४४ ॥

Page 45Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ४५ ) वायवः प्राणापानव्यानोदानसमानाः । प्राणो नाम प्राग्गमनवान् नासाग्रस्थानवर्त्ती । अपानो नाम अवाग्गमनवान् पाय्वादिस्थानवर्त्ती। व्यानो नाम विष्वग्गमनवानखिलशरीरवर्त्ती । उदानः कण्ठ- स्थानीयः ऊर्द्धगमनवानुत्क्रमणवायुः।समान शरी- रमध्यगताशितपीतान्नादिसमीकरणकरः । समी- करणन्तु-परिपाककरणं-रसरुधिरशुक्रपुरीषादि- करणम् ॥ ४५ ॥ ( सं०टी० ) वायूनुद्दिशति । वायव इति । यथोद्देशं प्रा- णमाह । प्राणोनामेति । ऊर्द्धगमनशीलो नासाग्रस्थायी वा- युः प्राण इत्यर्थः । अपानस्य लक्षणमाह।अपानो नामेति । अ- धोगमनशीलःपाय्वादिस्थायी वायुरपान इत्यर्थः।व्यानस्य ल- क्षणमाह । व्यानो नामेति । सर्वनाडीगमनशीलोखिलशरीर- स्थायी वायुर्व्यान इत्यर्थः । उदानस्य लक्षणमाह । उदानोना- मेति ऊर्ध्वमुत्क्रमणशीलःकंठस्थायी वायुरुदान इत्यर्थः । स- मानस्य लक्षणमाह । समानोनामेति । शरीरमध्यगतोन्नरसा- दिनेता वायुः समान इत्यर्थः । प्राणादीनां वायुत्वेन रूपेणै- कत्वेपि क्रियाभेदेन भेद इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ ( भा०टी० ) प्राण,अपान, व्यान, उदान, और समान इनको पञ्च वायु कहते हैं । ऊपरको चलनेवाला नासिकाके अग्रभागमें रहनेवाले वायुका नाम प्राणवायु है । नीचेको च- लनेवाला गुदास्थानमें रहनेवाले वायुको अपानवायु कहते हैं।

Page 46Permalink

( ४६ ) वेदान्तसार । सब नाडियोंमें चलनेवाला सब शरीरमें रहनेवाले वायुको व्यान कहते हैं । ऊपरको चलनेवाला कण्ठस्थानमें रहनेवाले वायुको उदान कहते हैं । और भोजन कियेहुए अन्नके और पान कियेहुये जलादिके समीकरण करनेवाले वायुको समान वायु कहते हैं । परिपाक क्रियाद्वारा भोजनकरी हुई वस्तुका रुधिर वीर्य्य और पुरीषादि करनेका नाम समीकरण है॥ ४५॥ केचित्तु नागकूर्मकृकलदेवदत्तधनञ्जयाख्याः पं- चान्ये वायवः सन्तीत्याहुः। तत्र नागः उद्गिरणकरः। कूर्मः निमीलनादिकरः कृकलः क्षुधाकरः । देव- दत्तः जृम्भणकरः । धनञ्जयः पोषणकरः । एतेषां प्राणादिष्वन्तर्भावात्प्राणादयः पंचैवेति केचित् । इदं प्राणादिपंचकं आकाशादिगतरजोंशेभ्यो मि- लितेभ्य उत्पद्यते ॥ ४६ ॥ (सं०टी० ) कपिलमतानुसारिणः क्रियाभेदेनान्येऽपि पंच वायवः संतीति वदंतीत्याह । केचित्त्विति । तेषामेव नामानि निर्दिशति नागेत्यादिना । नागेति । वेदांतिनस्तु ना- गादीनां प्राणादिष्वंतर्भावं वदंतीत्याह । एतेषां प्राणादिष्विति । प्राणादिवायुनामुत्पत्तौ कारणापेक्षायामाह एतदिति । अपंची- कृतपंचमहाभूतेभ्यो रजःप्रधानेभ्यः प्राणादयो जायन्त इत्यर्थः। ( भा०टी० ) सांख्यमतावलम्बी तो ऐसा कहते हैं कि नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त,धनञ्जय, यह और भी पाँच वायुहैं। उद्गिरण करानेवाले वायुको नाग कहते हैं । जिस वायुसे नेत्र

Page 47Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ४७ ) मिचजाय वह कूर्मवायु कहाता है । जिस वायुसे क्षुधा लगै उसको कृकल कहते हैं । जम्भा करानेवाले वायुको देवदत्त कहते हैं । जिस वायुसे पुष्टि होती है उसको धनञ्जय कहते हैं । परंतु वेदान्तमतके आचार्य केवल प्राणादि पाँच वायुही मानते हैं और अलग कोई वायु नहीं मानते हैं वह प्राणादि पञ्चवायुमें नागादि वायुका अन्तर्भाव मानते हैं । यह प्रा- णादि पञ्च वायु मिलेहुए आकाशादि पञ्चभूतके राजसअं- शसे उत्पन्न होते हैं ॥ ४६ ॥ इदं प्राणादिपंचकं कर्मेन्द्रियसहितं सत् प्राणमय- कोशो भवति। अस्य क्रियात्मकत्वेन रजोंशका- र्य्यत्वम्। एतेषु कोषेषुमध्ये विज्ञानमयो ज्ञानश- क्तिमान् कर्तृरूपः। मनोमयः-इच्छाशक्तिमान् क- रणरूपः।प्राणमयःक्रियाशक्तिमान् कार्य्यरूपः।यो- ग्यत्वादेवमेतेषां विभागः-इति वर्णयन्ति। एतत्- कोशत्रयं मिलितं सत् सूक्ष्मशरीरमित्युच्यते॥४७॥ (सं०टी०) एतेषां प्राणादीनां प्राणप्रचुरत्वात्प्राणमय- त्वं आत्माच्छादकत्वात्कोशत्वं च भवतीत्याह । इदमिति । प्राणादीनां रजःप्रधानभूतकार्य्यत्वे निमित्तमाह। अस्येति। प्रा- णादीनां क्रियात्मकत्वाद्रजःकार्य्यमित्यर्थः।एतेषु पंचसु कोशेषु मध्ये विज्ञानमयमनोमयप्राणमयकोशानां क्रमेण ज्ञानेच्छाक्रि याशक्तिभेदेन कर्तृकरणक्रियारूपत्वं दर्शयति।एतेष्विति।तत्र हेतुमाह । योग्यत्वादिति । इदमेव कोशत्रयं सूक्ष्मशरीरमिति व्यवह्रियत इत्याह । एतदिति ॥ ४७ ॥

Page 48Permalink

( ४८ ) वेदान्तसार । ( भा०टी० ) पूर्व कहेहुए प्राणादि पञ्चवायु और कर्मे- न्द्रियोंका मिलकर प्राणमय कोश होता है गमन आगमन इ- त्यादि क्रिया प्राणादि पञ्चवायुका स्वभाव है इसी कारण यह पञ्चवायु सम्पूर्ण राजसअंशका कार्य्य मालूम होता है । पूर्व कहेहुए कोशोंके मध्यमेंज्ञानशक्तियुक्त विज्ञानमय कोश कर्त्ता है । इच्छाशक्तियुक्त मनोमयकोश करण है । क्रियाशक्ति- युक्त प्राणमय कोश कार्य्य है इसप्रकार तीनों कोशोंका वि- भाग वर्णन करते हैं । यही तीनों कोश मिलकर कोशसमष्टि- का सूक्ष्मशरीर कहलाता है ॥ ४७ ॥ अत्राप्यखिलसूक्ष्मशरीरमेकबुद्धिविषय- तया वनवज्जलाशयवद्वा समष्टिः।अनेक- बुद्धिविषयतया वृक्षवज्जलवद्वा व्यष्टिश्च भवति । एतत्समष्ट्युपहितं चैतन्यं सू- त्रात्मा हिरण्यगर्भः प्राण-इति चोच्यते सर्वानुस्यूतत्वात् । ज्ञानेच्छाक्रियाशक्ति- मदपंचीकृतपंचमहाभूताभिमानित्वाच्च ॥४८॥ ( सं०टी० ) अस्य समष्टित्वे हेतुमाह । अत्रापीति । एकबुद्ध्येति । चराचरप्राणिमात्रस्य यावंत्यनंतानि सूक्ष्मश- रीराणि तेषां सर्वेषां सूक्ष्मशरीराणां सूत्रात्मनाहिरण्यगर्भाख्येन स्वीयकैबुद्ध्या विषयीकृतत्वात्समष्टित्वमित्यर्थः । तत्र दृष्टांतमाह । वनवदित्यादि । अस्यैव सूक्ष्मशरीरस्य व्य- ष्टित्वं दर्शयति । अनेकेति । अनेकेषां जीवानां प्रत्येकं स्वस्व-

Page 49Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ४९ ) लिंगशरीरस्य स्वबुद्धिविषयत्वेनानेकबुद्धिविषयतया व्यष्टित्व मित्यर्थः। तत्र दृष्टांतमाह । वृक्षवदित्यादि । उक्तसमष्ट्यवच्छि- न्नचैतन्यस्य सूत्रात्मत्वादिसंज्ञां दर्शयति । एतदिति । तत्र हेतु- माह । सर्वत्रानुस्यूतत्वादिति। सर्वप्राणिलिंगशरीरेष्वनुस्यूतत्वा- द्विद्यमानत्वादित्यर्थः । हेत्वंतरमाह । ज्ञानेच्छेति । ज्ञानेच्छा- क्रियाशक्तिमत्कोशत्रयोपाध्यवच्छिन्नत्वादित्यर्थः ॥ ४८ ॥ ( भा०टी० ) जैसे वन और तालाब, वृक्ष और जलका समष्टि है। तिसी प्रकार समस्त सूक्ष्मशरीर एकरूपसे शरीर समष्टि है इसी प्रकार जैसे वृक्ष और जल, वन और ताला- वका व्यष्टि है । तिसीप्रकार अनेक रूपद्वारा शरीर व्यष्टि है। इसी सूक्ष्मशरीरका समष्टिरूप उपाधिसे उपहित चैतन्यको सू- त्रात्मा, हिरण्यगर्भ और प्राण कहाजाता है । इसी कारण यही चैतन्य वस्त्रमें स्थित सूत्रकी तरह सबमें परिव्याप्त तथा ज्ञान, इच्छा और क्रियाशक्तिविशिष्ट अपञ्चीकृत पञ्चभूत का अभिमानी होता है ॥ ४८ ॥ अस्यैषा समष्टिः स्थूलप्रपंचापेक्षया सूक्ष्मत्वात् सूक्ष्मशरीरं विज्ञानमयादिकोशत्रयं जाग्रद्वासना- मयत्वात् स्वप्नः । अत एव स्थूलप्रपंचलयस्थान- मिति चोच्यते । एतद्व्यष्ट्युपहितं चैतन्यं तैज- सो भवति तेजोमयान्तःकरणोपहितत्वात् ॥ ४९॥ ( सं०टी० ) विज्ञानमयादिकोशत्रयस्य सूक्ष्मशरीरतां ३

Page 50Permalink

( ५० ) वेदान्तसार । दर्शयति । अस्यैषेति । अस्य सूत्रात्मनो हिरण्यगर्भाख्यस्य विज्ञानमयादिकोशत्रयं शरीरं अस्य स्थूलप्रपंचापेक्षया सूक्ष्म- त्वादित्यर्थः। अस्यैव विज्ञानमयादिकोशत्रयस्य स्वप्नत्वे युक्ति- माह । जाग्रदिति । विराट्स्वरूपेणानुभूतस्थूलप्रपंचविषय- वासनामयत्वात्स्वप्नत्वमस्येत्यर्थः । यतः स्वप्नत्वं सूक्ष्मत्वं च । अत एव स्थूलप्रपंचलयस्थानमित्युच्यत इत्यर्थः । विज्ञा- नमयादिसमष्ट्युपाध्यवच्छिन्नचैतन्यस्य हिरण्यगर्भत्वं प्रति- पाद्येदानीं तद्व्यष्ट्युपलक्षितचैतन्यस्य तैजसत्वं निरूपयति । एतदिति । अत्र हेतुमाह तेजोमयेति ॥ ४९ ॥ ( भा०टी० ) हिरण्यगर्भको उपाधिस्वरूप इसी स्थूलश- रीरके समष्टि स्थूल प्रपञ्चसे सूक्ष्म होता है । इसी कारण उस को सूक्ष्मशरीर और कोशत्रय कहते हैं । तथा जाग्रत्अव- स्थाका वासनात्मक हेतु, स्वप्न, और स्थूल, प्रपञ्चका लय- स्थान कहा जाताहै । इसी स्थूलशरीरके व्यष्टिरूप उपाधिसे उपहित चैतन्यको तैजस कहते हैं । इसी कारण तेजोमय अ- न्तःकरण उसका उपाधि है ॥ ४९ ॥ अस्यापीयं व्यष्टिः स्थूलशरीरापेक्षया सूक्ष्मत्वात् सूक्ष्मशरीरं विज्ञानमयादिकोशत्रयं जाग्रद्वासना- मयत्वात्स्वप्नः । अत एव स्थूलशरीरलयस्थान- मिति चोच्यते । एतौ सूत्रात्मतैजसौ तदानीं सू- क्ष्माभिर्मनोवृत्तिभिः सूक्ष्मविषयाननुभवतः । “प्रविविक्तभुक्तैजसः” इत्यादिश्रुतेः ॥ ५० ॥